«Inception» (2010): Ο μίτος του Νόλαν και ο Μινώταυρος της πραγματικότητας

του Παναγιώτη Φιλιππαίου

Έντεκα χρόνια μετά την κυκλοφορία του, το «Inception» του Κρίστοφερ Νόλαν εξακολουθεί να αποτελεί μία ταινία – mind challenge, έναν κινηματογραφικό τρόπο που βάζει τους θεατές στη διαδικασία να έρθουν σε διάδραση με ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια: τα όνειρα.

Το υπαρξιακό heist του Inception είναι η πραγμάτωση του μυστηρίου αυτού, η χειραγώγισή του έως και η πιθανή εξήγησή του μέσα από μια σειρά από γεγονότα που συνδέουν -σε ευρύτατη σκοπιά- αφηρημένες έννοιες και πραγματικότητα. Το Inception δεν περιορίζεται απλά σε ένα αρχετυπικό heist movie (σ.σ. είδος που περιγράφει τις περιπέτειες όπου το κεντρικό θέμα είναι η ληστεία), αλλά ταυτόχρονα επεκτείνεται σε ένα heist στο μυαλό των πρωταγωνιστών και στο μυαλό των θεατών εκ παραλλήλου.

ΣΥΝΟΨΗ

Η κυρίως πλοκή του Inception αφορά τον Dominick «Dom» Cobb (Λεονάρντο Ντι Κάπριο) που μαζί με τον Arthur (Τζόζεφ Γκόρντον-Λέβιτ) πραγματοποιούν επιχειρηματική κατασκοπεία με τη χρήση απόρρητης στρατιωτικής τεχνολογίας που τους επιτρέπει να μπουν στο υποσυνείδητο ενός στόχου και να καταφέρουν να συλλέξουν πληροφορίες μέσα σε ένα ιδεατό, ονειρικό κόσμο που φτιάχνουν χάρη στην τεχνολογία αυτή. Από την αρχή, μας δίνεται η ευκαιρία να έρθουμε σε επαφή με την… απαρχή του κόνσεπτ της ταινίας, σαν αυτοτροφοδοτούμενη προφητεία: το Inception – η εμφύτευση μίας ιδέας με τέτοιο τρόπο στον στόχο, ώστε ο στόχος, όταν ξυπνήσει, να πιστεύει έμπρακτα ότι αυτή η ιδέα ισχύει.

Η πλοκή ξεκινάει όταν, ενώ η αρχική αποστολή των Dom και Arthur είναι να κλέψουν πληροφορίες από τον τελευταίο τους στόχο, τον Saito (Κέν Γουατάναμπε), η αποτυχία τους σε αυτή οδηγεί τον Saito στο να τους προσφέρει ο ίδιος μία δικιά του αποστολή: να πείσουν, μέσω της τεχνικής του Inception, τον Robert Fischer (Κίλιαν Μέρφι) να διαλύσει την ανταγωνιστική εταιρεία του πατέρα του, ο οποίος πεθαίνει. Ως αντάλλαγμα, ο Saito προσφέρει στον Cobb την δυνατότητα να επιστρέψει σπίτι του στα παιδιά του, απαλλάσσοντας τον από ποινικές κατηγορίες εναντίον του. H ιστορία που εκτυλίσσεται αφορά την προσπάθεια της ομάδας τους να εμφυτέψουν την ιδέα αυτή στον Fischer μέσω πολλαπλών επίπεδων ονείρου, ώστε να φτάσουν όσο πιο βαθιά γίνεται στο υποσυνείδητό του. Μέσα από το επικίνδυνο ταξίδι τους μέσα στο υποσυνείδητό του, ανακαλύπτουν το πώς θα του εμφυτέψουν την ιδέα, αλλά παράλληλα έρχονται σε επαφή με τον ανεξερεύνητο κόσμο των ονείρων.

inception-2010-o-mitos-tou-nolan-kai-o-minotauros-tis-pragmatikotitas-1

SPOILERS AHEAD

O Λαβύρινθος του Inception και η Αριάδνη

Ο Νόλαν καταφέρνει και μας φέρνει σε επαφή με την κεντρική ιδέα της ταινίας με έναν πολύ απλό τρόπο· κάνοντας παράθεση των ιδεών μέσω της εξήγησής τους στην νέα συνεργάτιδα τους, την Ariadne (Έλεν Πέιτζ), νεαρή αρχιτέκτονα που σχεδιάζει όνειρα. Το όνομά της, άλλωστε, είναι απευθείας νύξη στον αρχαίο μύθο της Αριάδνης, και τον μίτο της, στον λαβύρινθο του Μινώταυρου. Εδώ, ο Μινώταυρος έχει διττή υπόσταση: είναι το ίδιο τους σχέδιο, το οποίο εκτός της πολυπλοκότητάς του (σ.σ. πολλαπλά επίπεδα ονείρου) έχει ως βασικό κίνδυνο έναν αόρατο εχθρό, τον βασικό ανταγωνιστή της ταινίας· την γυναίκα του Cobb, Mal (Μαριόν Κοτιγιάρ). Ή μάλλον, όχι την ίδια, αλλά την εμφάνισή της σαν πραγματικό πρόσωπο μέσα στο υποσυνείδητο του Cobb, το οποίο λόγω της αστάθειάς του, ενσωματώνεται στα όνειρά των άλλων και σαμποτάρει τις προσπάθειές του.

INCEPTION at its inception

Επανερχόμενοι στο βασικό κόνσεπτ της ταινίας, το idea inception, μαθαίνουμε μέσα από την ιστορία του Cobb ότι ο ίδιος γνωρίζει πως αυτό λειτουργεί ως τεχνική καθαρά και μόνο γιατί το εφάρμοσε στην γυναίκα του. Έχοντας ζήσει, μέσα από τους πειραματισμούς τους με τα πολυεπίπεδα όνειρα, μια ζωή μαζί, ο Cobb προσπαθεί να την πείσει ότι εκεί «κάτω» δεν είναι η πραγματικότητα. Αφού τα καταφέρνει, γυρνάνε στον πραγματικό κόσμο, αλλά η Mal εξακολουθεί να πιστεύει το ίδιο πράγμα: ότι η πραγματικότητα δεν είναι ούτε εκεί. Και αυτοκτονεί, ενώ τον έχει παγιδέψει με τέτοιο τρόπο ώστε να φαίνεται ότι την σκότωσε, για να πεθάνει μαζί της. H περίπτωση της Mal και η αντίληψη της πραγματικότητας είναι ο λόγος που θεατής και έργο έρχονται σε σύγκρουση για την κατανόηση του κόσμου γύρω μας. Σαν τον φιλόσοφο Ρενέ Ντεκάρτ, ο πρώτος αναρωτιέται αν κάθεται απέναντι από την φωτιά που έχει ανάψει μπροστά του ή αν τη βλέπει σε όνειρο.

Τι είναι πραγματικότητα;

Η πραγματικότητα και η έννοια της αποτελεί βασικό θέμα φιλοσοφικής συζήτησης, από τη Σπηλιά του Πλάτωνα έως τον Ντέιβιντ Χιουμ, και από τον Ντεκάρτ έως το «Matrix», το «Memento», το «Shutter Island» ή ακόμα και το «Eternal Sunshine of the Spotless Mind», που ενσωματώνει και αυτό το trope του ονείρου ως τρόπο μετατροπής του υποσυνειδήτου. Νύξη πρέπει να γίνει και στo anime «Paprika», το οποίο ακολουθεί παρόμοιο concept με την μηχανή ονείρων.

O Νόλαν βάζει τον θεατή στην διαδικασία να έρχεται σε αντίκρουση με το τι είναι πραγματικότητα, τόσο στην ταινία, όσο και εκτός αυτής. Οι χαρακτήρες που πλαισιώνουν τον Cobb (Arthur, Ariadne, Eams [Τομ Χάρντι], Saito, Mal) θα μπορούσαν να αποτελούν τμήμα ενός ευρύτερου πλάνου, και αυτοί να ‘ναι dream manifestations του Cobb. Αρκετά σημεία στην ταινία θα μπορούσαν να δείχνουν ότι ο Cobb έχει οδηγηθεί να πιστεύει (inception) ότι ζει στην πραγματικότητα.

inception-2010-o-mitos-tou-nolan-kai-o-minotauros-tis-pragmatikotitas-2

Sense of scale

Ίσως η πιο πετυχημένη τεχνική στην ταινία αποτελεί η αίσθηση της κλίμακας. Τα όνειρα δεν έχουν κλίμακα, έτσι έπρεπε να αποτυπωθεί αναλόγως στην ταινία. Η σκηνή στο «ονειρικό» Παρίσι και η αναδίπλωση της πόλης πάνω στον εαυτό της, η χειραγώγηση του χωροχρόνου στα εσωτερικά ονειρικά επίπεδα, το μετέωρο «limbo state» (σ.σ. κατάσταση λήθης) του Cobb και της Mall, δημιουργούν ένα ολόκληρο σύμπαν, το οποίο εκ φύσεως είναι άπειρο. Ο θεατής μπορεί να νιώσει την αίσθηση ότι είναι οικείο αυτό που βλέπει, γιατί έστω και μία φορά θα έχει ζήσει αυτό που θα θεωρεί πραγματικό, όσο μεγάλο κι αν ήταν, κι όταν ξύπνησε και θα του έμεινε σαν ανάμνηση, σαν να το έζησε.

Όνειρα, συναισθήματα και limbo

Η ταινία καταπιάνεται κυρίως με τη σύνδεση υποσυνείδητου και ονειρικού state. Ο κόσμος των ονείρων αποτελεί, κατά βάση, και τον κόσμο όπου το υποσυνείδητο αυτό-εκτυλίσσεται και, με μη ελεγχόμενο τρόπο, δέχεται και επεξεργάζεται τις πληροφορίες από τον «εξω κόσμο». Το idea inception βασίζεται πάνω σε αυτό, στο ότι το «κέντρο» του μυαλού του στόχου, το υποσυνείδητό του δηλαδή, θα δεχτεί και θα επεξεργαστεί ως αλήθεια μία νέα ιδέα.

Λόγω του ότι το μεγαλύτερο τμήμα της ταινίας εκτυλίσσεται σε μια ονειρική φάση (εφόσον αποδεχόμαστε πως δεν αποτελεί ολόκληρη η ιστορία ένα… dream state), τα συναισθήματα των πρωταγωνιστών παίρνουν μορφή και ενσωματώνονται μέσα στα όνειρα: οι τύψεις του Cobb εμφανίζουν τη Mal του ονείρου να σαμποτάρει την αποστολή ή ένα τρένο στη μέση του πουθενά, ο φαρμακοποιός Yusuf (Ντιλίν Ράο) νιώθει ότι πρέπει να πάει τουαλέτα και στο όνειρό του… βρέχει. Το πιο βαθύ επίπεδο στο οποίο βλέπουμε να έχει βρεθεί κάποιος, το limbo state του Cobb, καταστρέφεται και διαλύεται γιατί δεν μπορεί να συντηρήσει κάτι τέτοιο, με βιώσιμο τρόπο, στο μυαλό του.

Η κάθαρση

Η κάθαρση είναι άλλο ένα concept, στο οποίο γίνεται αναφορά στην ταινία, ως εργαλείο για την εφαρμογή του inception και είναι πάλι αναγωγή στην αρχαιότητα.

Η κάθαρση, σε παρόμοια εφαρμογή με αυτή της αρχαίας τραγωδίας, έρχεται όταν ο πρωταγωνιστής/στόχος νιώσει ότι το όνειρό του (σ.σ. η επεξεργασία των πληροφοριών από τον έξω κόσμο) έχει φτάσει στο τέλος και μπορεί να ξυπνήσει· ότι δηλαδή έχει ολοκληρώσει τον σκοπό του και μπορεί επιτέλους να ασχοληθεί με την πραγματικότητα. Εδώ έχουμε δύο στόχους κάθαρσης: τον Fischer, προκειμένου να πιστέψει την ιδέα, και τον Cobb, ο οποίος θέλει να απαλλαγεί από τις τύψεις του. Ενώ το «heist» αποτελεί τον στόχο της ομάδας, η πραγματική ιστορία είναι η κάθαρση του Cobb ώστε να καταφέρει να ξαναδεί τα παιδιά του. Όταν φτάνει στο τελικό ονειρικό στάδιο, η επιβεβαίωση του Saito (που είχε παγιδευτεί εκεί) ότι θα δει τα παιδιά του, λόγω της επιτυχίας τους, αλλά και η παραδοχή του ότι η dream Mal δεν είναι πραγματική, τον ξυπνά αυτόματα· πρακτικά αλλά και θεωρητικά.

Κλείσιμο

Εν κατακλείδι, το «Inception» αποτελεί μία πολύ καλή προσέγγιση της έννοιας της πραγματικότητας και του ονείρου. Δεν είναι πάντως η πρώτη προσπάθεια του Nolan στην οποία καταπιάνεται με κάτι τέτοιο επιτυχημένα (σ.σ. έχουν προηγηθεί τα «Memento» και «Prestige»). Παρά τη σχετική πολυπλοκότητα των εννοιών και την παράλληλη αφήγηση, το «Inception» είναι μας δίνει μια πολύ ξεκάθαρη και ολοκληρωμένη εικόνα. Μία αέναη μάχη με τα συναισθήματα και το υποσυνείδητο, που όταν φτάνουμε σε αυτά μέσα από τα όνειρα, γίνονται επιτέλους πιο κατανοητά.

inception-2010-o-mitos-tou-nolan-kai-o-minotauros-tis-pragmatikotitas-3

Η ταινία προβάλλεται στους κινηματογράφους σε επετειακή επανέκδοση για τα δέκα χρόνια από την πρώτη κυκλοφορία της.

Βαθμολογία: 4/5

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s