«Οι Δώδεκα Ένορκοι» (1957): Το σημαντικότερο δικαστικό δράμα που γυρίστηκε ποτέ

Από τη Βίβιαν Μελικόκη

Στα έδρανα ενός νεοϋορκέζικου δικαστηρίου, ένα 18χρονο αγόρι από την Ισπανία κατηγορείται για την εκ προμελέτης δολοφονία του πατέρα του. Εφόσον κριθεί ένοχο, θα καταδικαστεί εις θάνατο. «Δώδεκα ένορκοι», ή μάλλον «12 οργισμένοι άνδρες», όπως μαρτυρά ο πρωτότυπος τίτλος (σ.σ. «12 Angry Men») του κλασικού δικαστικού δράματος του Σίντνεϊ Λουμέτ, από διαφορετικά κοινωνικά και ταξικά στρώματα, με εντελώς ξεχωριστές προσλαμβάνουσες και πορείες, καλούνται τη ζεστότερη μέρα του έτους να αποφασίσουν για την τύχη του φερόμενου ως δράστη.

Μετά το πέρας της ποινικής ακροαματικής διαδικασίας, οι ένορκοι εισέρχονται στην αίθουσα διάσκεψης. Οι περισσότεροι μπαίνουν φορτσάτοι, πεπεισμένοι για τον διαδικαστικό χαρακτήρα της υπόθεσης και την ενοχή του παιδιού, με μια διάθεση «ελάτε να τελειώνουμε». Ανάμεσά τους, βρίσκεται κι ένας που δεν συμμερίζεται καθόλου αυτή τη στάση. Είναι ο ένορκος νούμερο 8, αρχιτέκτονας στο επάγγελμα, χαμηλών τόνων μα με μια ευγενή αποφασιστικότητα που ξεδιπλώνεται από τον διάσημο Αμερικανό ηθοποιό Χένρι Φόντα σε ένα πραγματικό ερμηνευτικό ρεσιτάλ. Είναι το «καμπανάκι» που επαναφέρει στην πραγματικότητα και θέτει τους υπόλοιπους ενώπιον των ευθυνών τους· έχουν κληθεί για να αποφασίσουν ομοφώνως και οι 12 για το αν ένας άνθρωπος θα οδηγηθεί στο θάνατο ή θα αφεθεί ελεύθερος. Έστω και στην απειροελάχιστη ύπαρξη εύλογων αμφιβολιών, πρέπει να ετυμηγορήσουν υπέρ της αθωότητας του κατηγορουμένου. Έτσι, παρά την εμφανή δυσφορία των περισσοτέρων εμπλεκομένων, ξεκινά η σχολαστική επανεξέταση και η αποδόμηση ενός προς ενός όλων των αποδεικτικών στοιχείων και των μαρτυρικών καταθέσεων που είχαν λάβει χώρα κατά τη διάρκεια της δίκης. Αφήνοντας, τελικά, να αναδειχθεί το φλέγον ερώτημα: Πόσο εύκολο είναι να «αδειάσεις την κούπα σου» και χωρίς προκαταλήψεις και προσωπικές παρωπίδες να δεις με ψυχραιμία και αντικειμενικότητα τα δεδομένα;

oi-dwdeka-enorkoi-1957-to-simantikotero-dikastiko-drama-pou-giristike-pote-1

Η σπουδαιότητα αυτού του άκρως επιδραστικού, ρεαλιστικά λεπτομερούς και ιδιαίτερα προοδευτικού –για τα δεδομένα της εποχής– έργου έγκειται σε έναν βαθμό στο ότι μέσα σε μόλις 96 λεπτά κατορθώνει να παραδώσει, μεταξύ άλλων, ολοκληρωμένα μαθήματα ποινικού δικαίου. Στον πυρήνα της ταινίας συμπυκνώνονται δύο κορυφαίας σημασίας δικαιώματα· το τεκμήριο της αθωότητας και της υπεράσπισης από συνήγορο. Πέραν όμως των «μαθημάτων», «Οι Δώδεκα Ένορκοι» υπερτερούν άλλων κλασικών και σύγχρονων δικαστικών δραμάτων για τον απλούστατο λόγο ότι αποφεύγουν τις περιττές φιοριτούρες διδακτισμού και χωρίς να καπηλεύονται ευαίσθητα κοινωνικά ζητήματα εισχωρούν στην καρδιά των πραγμάτων, που δεν είναι άλλη από το τι στάση θέλουμε να κρατάμε απέναντι στη ζωή. Πολλοί από εμάς διατεινόμαστε πως είμαστε δημοκράτες, αλτρουιστές, αναζητητές της αλήθειας. Ωστόσο, πόσοι από εμάς πράττουμε στο μερίδιο που μας αναλογεί τα δέοντα, ώστε να αξίζουμε πράγματι αυτούς τους χαρακτηρισμούς; Όταν διακυβεύονται δικαιώματα συνανθρώπων μας, πόσο πρόθυμοι είμαστε να εγκαταλείψουμε τη βολή μας, να «σπαταλήσουμε» το χρόνο μας και να ορθώσουμε ανάστημα για αυτούς; Πόσοι από εμάς είμαστε στοιχειωδώς γενναίοι, ώστε να εκφράσουμε με παρρησία την άποψή μας έναντι των διαφορετικών απόψεων των άλλων, γιατί αυτό μας υποδεικνύει η εσωτερική μας συνείδηση; Η ταινία είναι σαν να μας υπενθυμίζει διακριτικά ότι ο ρόλος του «ευσυνείδητου ενόρκου» δεν περιορίζεται εντός των δικαστικών αιθουσών.

Από τεχνικής άποψης, τα μονοπλάνα που ταξιδεύουν μέσα στην αίθουσα, ακολουθούν με θεατρικότητα τις κινήσεις των ηρώων, προσθέτοντας αστείρευτη ζωντάνια και κλειστοφοβικές κλιμακώσεις. Δεν σε αφήνουν στιγμή να βαρεθείς από τη μονοπώληση του ενός, μοναδικού και στενά οριοθετημένου σκηνικού της αίθουσας των ενόρκων, διατηρώντας τη θεατρική αυτή δυναμική καθ’ όλη τη διάρκεια του έργου.

Ασχολίαστα, δε, δεν μπορούν να μείνουν τα αφοπλιστικά clos–-up στα πρόσωπα τόσο των ενόρκων, όσο και του κατηγορουμένου στις πρώτες σκηνές. Δίνουν τη δυνατότητα στον θεατή να ξεχάσει ό,τι άλλο τρέχει γύρω και πίσω και να εστιάσει στην επιχειρηματολογία του εκάστοτε ενόρκου, πολλώ δε μάλλον στην ψυχοσύνθεσή του, η οποία χάρη στην καταπληκτική ηθογραφία των ηρώων μας αποκαλύπτεται περίτρανα, βοηθώντας μας να αντιληφθούμε τα κίνητρα και τις προθέσεις πίσω από τα λόγια και τα πεπραγμένα καθενός. Η σκηνοθεσία του εξαίτερου Λουμέτ μάς έχει ήδη πλασάρει υποδόρια τον φακό ως τη «χαραμάδα» μέσα από την οποία κρυφοκοιτάζουμε στα εσώψυχα των καθημερινών αυτών ηρώων, παρακινώντας τελικά σε προσωπικές ενδοσκοπήσεις.

oi-dwdeka-enorkoi-1957-to-simantikotero-dikastiko-drama-pou-giristike-pote-2

Ωστόσο, όσο και καλογραμμένοι να ήταν οι χαρακτήρες, θα παρέμεναν γράμμα κενό χωρίς την υποστήριξη από τις αντίστοιχες ερμηνείες. Προσωπικά, πέραν του κεντρικού -αν θα μπορούσαμε να πούμε- ήρωα, Ενόρκου 8 που υποδύεται ο Χένρι Φόντα, ξεχωρίζω τον Ένορκο 9, υποδυόμενο από Τζόζεφ Σουίνεϊ, ο οποίος παρά το μεγάλο της ηλικίας του ακολουθεί επίσης με παρρησία τον Ένορκο 8, αλλά και το θρασύδειλο villain της ιστορίας, και τον Ένορκο 3 που υποδύεται άψογα ο Λι Τζ. Κομπ. Ο τελευταίος ενσαρκώνει έναν άγαρμπα επιθετικό, οξύθυμο και σκληρόπετσο άνδρα, του οποίου οι αντιδραστικές άμυνες ραγίζουν και τελικά γίνονται θρύψαλα μέχρι το πέρας της καθηλωτικής σύσκεψης.

Προσαρμογή ομώνυμου τηλεοπτικού σεναρίου του Ρέτζιναλντ Ρόουζ, η ταινία ήταν το 1958 υποψήφια για 3 βραβεία Όσκαρ· αυτό της καλύτερης σκηνοθεσίας, της καλύτερης ταινίας και του καλύτερου διασκευασμένου σεναρίου. Ωστοσο, έχασε και στις τρεις κατηγορίες από την ταινία «Η Γέφυρα του Ποταμού Κβάι» (1957). Το 2007, το φιλμ επιλέχθηκε να καταγραφεί στο Εθνικό Μητρώο Κινηματογράφου (National Film Registry) της Βιβλιοθήκης του Αμερικανικού Κογκρέσου, ως ταινία πολιτιστικά, ιστορικά και αισθητικά σημαντική για τον πολιτισμό των Ηνωμένων Πολιτειών.

Για τους λόγους αυτούς –όπως λέμε στα δικόγραφα!–, οφείλουμε έστω μια φορά στη ζωή μας να τη δούμε και να αυτο-αξιολογηθούμε. Αδράξτε, λοιπόν, την ευκαιρία της ψηφιακής επεξεργασίας και επαναπροβολής της, κάντε ένα δώρο στον εαυτό σας και απολαύστε την σε ένα θερινό σινεμά.

Βαθμολογία: 5/5

oi-dwdeka-enorkoi-1957-to-simantikotero-dikastiko-drama-pou-giristike-pote-3

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s