Κριτική για το «The Platform»

Από τον Νίκο Γαργαλάκο

Σε μια κατακόρυφη φυλακή του μέλλοντος με αλλεπάλληλα επίπεδα/κελιά, μια πλατφόρμα κατέρχεται μεταφέροντας το φαγητό από όροφο σε όροφο. Η τετράγωνη τρύπα από όπου διέρχεται ο μηχανισμός βρίσκεται στο κέντρο του κάθε κελιού, κάνοντας τον χώρο να μοιάζει με απύθμενο πηγάδι όπου στις «σκαλωσιές» των τοιχωμάτων του διαβιούν οι φυλακισμένοι. Οι στάσεις της πλατφόρμας διαρκούν δύο λεπτά. Σε κάθε κελί αντιστοιχούν δύο τρόφιμοι, κάποιοι από αυτούς βαρυποινίτες που θέλουν να ελαφρύνουν τη θέση τους και κάποιοι εθελοντές. Είναι οι συμμετέχοντες σε ένα κοινωνικό πείραμα, του οποίου τα νήματα κινεί μια αόρατη «αρχή». Όμως όποιο κι αν είναι το status των κρατουμένων, γρήγορα η ζωή στη φυλακή μετατρέπεται σε έναν κλειστοφοβικό εφιάλτη.

Σε μια εποχή που οι ισπανόφωνες παραγωγές έχουν αποκτήσει μεγάλη πέραση στο ευρύ κοινό, «Η Πλατφόρμα» (πρωτότυπος τίτλος «El Hoyo» / αγγλιστί «The Platform») είναι μια παραγωγή που σαρώνει στις προτιμήσεις των συνδρομητών του διαδικτυακού καναλιού Netflix. Το σενάριο της ταινίας, βασισμένο σε θεατρικό κείμενο των Νταβίντ Ντεσόλα και Πέδρο Ριβέρο, γίνεται στα χέρια του σκηνοθέτη Γκάλντερ Γκαζτέλου-Ουρουτία ένα υβρίδιο του γερμανικού «Πειράματος» («Das Experiment», 2001) και του πιο πρόσφατου «Snowpiercer» (διά χειρός οσκαρικού Μπονγκ Τζουν-χο εν έτει 2014) με οργουελικές και λοιπές -δυστοπικής και κλειστοφοβικής φύσης- προσμείξεις. Η αλληγορία της φυλακής φωτογραφίζει την κοινωνική διαστρωμάτωση μέσα από την οικονομική διάστασή της, τροφοδοτώντας μια καλοδεχούμενη, όσο και σοκαριστικά ακριβή κριτική στον τρόπο λειτουργίας του κόσμου μας, τα πολιτικοοικονομικά συστήματα και τις ζυμώσεις που τον διέπουν. Τελικά, όλα εξαρτώνται από τα ένστικτα που αντιπροσωπεύουν τη ζωώδη ανθρώπινη φύση, η οποία μπορεί να μετατρέψει κάθε πιθανό συστημικό οικοδόμημα σε τερατώδες έκτρωμα.

«Είναι ο καπιταλισμός, ηλίθιε»: Αυτό που διαφαίνεται σε πρώτο επίπεδο, είναι ότι οι μοναδικές ουσιαστικές εξουσίες των δέσμιων πειραματόζωων της «Τρύπας» (όπως αποκαλείται η δομή της φυλακής) εντοπίζονται εκεί που θα έπρεπε να ξεκινούν τα ατομικά δικαιώματα των συνανθρώπων τους, τουλάχιστον όσων εξ αυτών βρίσκονται σε μειονεκτικότερη θέση. Η άσκηση των συγκεκριμένων εξουσιών ισοδυναμεί με πράξη καταπάτησης των δικαιωμάτων των λιγότερο προνομιούχων. Από εκεί πηγάζει το φαινόμενο της άνισης κατανομής του «πλούτου», που στην εν λόγω περίπτωση είναι το φαγητό. Άνισης, όχι επειδή τα τρόφιμα δεν είναι αρκετά (οι μερίδες επαρκούν για όλους εάν μοιραστούν ισόποσα ή εφόσον ο καθένας καταναλώσει μόνο το φαγητό της δηλωθείσας προτίμησής του -το οποίο έχει ετοιμαστεί ειδικά γι’ αυτόν), αλλά επειδή τα κοιλιόδουλα ανώτερα στρώματα της φυλακής εκμεταλλεύονται στην πλεονεκτική τους θέση εξαντλώντας τα αποθέματα.

Στο κελί 48, απομακρυσμένος από τον «αφρό» της αφθονίας αλλά και από τον τσιμεντένιο πυθμένα της ασιτίας, ο νεοφερμένος Γκόρενγκ (Ιβάν Μασαγκέ), ένας διανοούμενος σαραντάρης που διαβάζει «Δον Κιχώτη», γίνεται εκφραστής ριζοσπαστικών ιδεών ενώπιον του παράξενου ηλικιωμένου συγκατοίκου του, Τριμαγκάσι (Σοριόν Εγκιλεόρ). Η θέση που διατυπώνει ο πρώτος υπέρ της εγκαθίδρυσης κανόνων δίκαιης μοιρασιάς των τροφίμων είναι αρκετή για να τον στοχοποιήσει ως «κομμουνιστή» στα μάτια του δεύτερου. Οι δυο τους αντιπροσωπεύουν την πάλη του απολιθωμένου συστημικού συντηρητισμού με τις ορμητικές δυνάμεις της ανατροπής, και ταυτόχρονα τη σύγκρουση του εκπολιτισμένου ουμανιστικού όντος με τον κυνισμό και την παντελή έλλειψη ηθικής ευαισθησίας των αρχέγονων καταβολών του.

kritiki-gia-to-the-platform-1

Κάθε μήνα, το επίπεδο στο οποίο κατοικεί η εκάστοτε δυάδα κρατουμένων αλλάζει. Για κάποιους, η νέα θέση είναι μια προσωρινή ανάσα ανακούφισης, ενώ για άλλους ισοδυναμεί με την αδιέξοδη προοπτική ενός ολέθριου τέλους ή των ακόμα πιο σκληρών αποφάσεων που θα επιτρέψουν την παράταση της ζωής. Όσο πιο κοντά μεταφερόμαστε στη «βάση της πυραμίδας», διαπιστώνουμε ότι δεν απομένει τίποτα από τα αποφάγια των προνομιούχων. Ώσπου αυτό που βλέπουμε καθαρά πίσω από τις εικόνες, πέρα από την προφανή αλληγορία των κοινωνικών τάξεων, είναι τα απόβλητα ενός ανεπτυγμένου οικονομικά κόσμου που καταλήγουν σε αποστραγγισμένες χώρες-σκουπιδότοπους.

Οι ανακατατάξεις επιτρέπουν στους μέχρι πρότινος αδικημένους του συστήματος να αδικήσουν και αυτοί με τη σειρά τους, κινούμενοι από κοντόφθαλμα/εκδικητικά αισθήματα, παρά να δώσουν τέλος στον φαύλο κύκλο. Κι αν όλοι μοιάζουν να συμφωνούν ότι η μηνιαία εναλλαγή των επιπέδων πραγματοποιείται τυχαία, παρακολουθώντας την ταινία βλέπουμε ότι όσοι τρόφιμοι είναι αρκετά αδίστακτοι ώστε να επιστρατεύσουν κάθε μέσο για να επιβιώσουν (κατά κύριο λόγο φονεύοντας και κανιβαλίζοντας) τείνουν να επιβραβεύονται, κερδίζοντας μια πιο ευνοϊκή θέση τον επόμενο μήνα. Κοινώς: Όποιος πατάει επί πτωμάτων ανεβαίνει στην ιεραρχία. Αντιθέτως, εκείνοι που πορεύονται με θεμιτά μέσα, όσο σκληρά κι αν αγωνιστούν, τελικά όλο και κάποιος πιο προνομιούχος θα βρεθεί να τους βάλει «τρικλοποδιά», ανακόπτοντας την ανέλιξή τους. Αντιπροσωπευτικό παράδειγμα είναι ο ενθουσιώδης Μπαχαράτ (Εμίλιο Μπουαλέ), ένας από τους συγκρατουμένους που συναντά ο Γκόρενγκ στην πορεία του έργου. Παρότι είναι φιλότιμος, διαθέτει εργαλεία ώστε να φτάσει στην κορυφή (σ.σ. σχοινί) και δεν αποτελεί άμεσο κίνδυνο για κανέναν, οι καταλαμβάνοντες τα ανώτερα στρώματα θα φροντίσουν να τον σταματήσουν με κάθε τρόπο. Η επικράτηση των ταπεινών κινήτρων και της αναξιοκρατίας αποτυπώνεται σε όλο της το μεγαλείο.

Με το πέρασμα του χρόνου η αγνότητα του Γκόρενγκ θα θρυμματιστεί, ο ίδιος θα χρειαστεί να αποκτηνωθεί προκειμένου να επιβιώσει, ενώ τα επιτακτικά αιτήματά του θα γίνουν ολοένα και πιο αδιαπραγμάτευτα και η συμπεριφορά του εχθρική απέναντι στην αχαλίνωτη ασυδοσία των τροφίμων της φυλακής. Έχει πλέον αποδεχθεί ότι μόνο η απειλή της τιμωρίας είναι ικανή να κρατήσει τα μέλη της κοινωνίας συμμορφωμένα στους δικούς του κανόνες. Αυτή τη διαδικασία θα επιταχύνει η συνύπαρξή του με την Ιμογκίρι (Αντόνια Σαν Χουάν), μια πρώην υπάλληλο της δομής που προσπαθεί να πυροδοτήσει την αυθόρμητη αλληλεγγύη των τροφίμων μέσα από μια απόλυτα λογική επιχειρηματολογία. Εκφράζει την ιδεατή οδό ενός ειρηνικού κινήματος που στοχεύει στην αλλαγή μέσω της αμοιβαίας εμπιστοσύνης και συνεργασίας, τη στιγμή που ο πραγματιστής συγκάτοικός της επιλέγει τον δρόμο της ένοπλης επανάστασης που στον βωμό του «κοινού καλού» ενδίδει στη βία και τα μέσα εκφοβισμού για να επιβάλει τον νόμο της.

Η κατάβαση του Γκόρενγκ στον πυθμένα της «Τρύπας» ισοδυναμεί με βουτιά σε έναν κόσμο όπου ο πάτος της έσχατης φτώχειας και εκμετάλλευσης βρίσκεται σε βάθη που υπερβαίνουν κάθε εκτίμηση. Μαζί με τον συγκρατούμενο Μπαχαράτ εφαρμόζουν το σχέδιο της ισόποσης κατανομής του φαγητού, αφήνοντας νηστικά τα μέχρι πρότινος χορτάτα ανώτερα στρώματα και καταπνίγοντας βίαια κάθε αντεπαναστατική ενέργεια όσων δεν δείχνουν διάθεση να υπακούσουν στους νέους κανόνες. Οι δυο τους θέλουν να περάσουν το μήνυμα της νέας τάξης πραγμάτων στους δημιουργούς της δομής, στέλνοντας μέσω της πλατφόρμας προς τα πάνω μία άθικτη τροφή (σ.σ. πανακότα). Θα είναι η απόδειξη της αυταπάρνησης του συνόλου των φυλακισμένων μπροστά στον κοινό στόχο.

Όμως αυτή η αλλαγή που προετοιμάζει ο Γκόρενγκ δεν είναι ώριμη και συνειδητή, αλλά προϊόν απειλών και εκφοβισμού, για αυτό και οι βάσεις της είναι σαθρές. Ο ίδιος είναι τόσο προσηλωμένος σε αυτή, που δεν διστάζει να την υπερασπιστεί σαν λυσσασμένο ζώο. Λερώνει τα χέρια του με αίμα ξανά και ξανά, μέχρι που λαβώνεται κι εκείνος. Στο τέλος, ο αγώνας του -ετοιμοθάνατου πια- πρωταγωνιστή μοιάζει να αποκτά πτυχές της δονκιχωτικής πλάνης που τον συντρόφευσε -μέσα από τις σελίδες του βιβλίου του Μιγκέλ Θερβάντες- στον εγκλεισμό του: Στο κατώτατο επίπεδο της φυλακής, σαν από θαύμα εκείνος εντοπίζει εν ζωή ένα 16χρονο παιδί (σ.σ. μια συμβολική νύξη στην παιδική εκμετάλλευση;) και ξάφνου καταλαβαίνει ότι αυτό είναι το ουσιαστικότερο μήνυμα που μπορεί να περάσει προς τα… πάνω! Όμως είναι αυτό το παιδί υπαρκτό ή μήπως αποτελεί απλά προϊόν ψευδαισθήσεων; Σε μια παρένθετη σκηνή βλέπουμε στην πολυτελή κουζίνα τον σεφ της δομής να κατσαδιάζει το προσωπικό του για μια τρίχα που βρέθηκε μέσα σε μια πανακότα. Γνωρίζοντας ότι η αποστολή του συγκεκριμένου επιδορπίου ήταν το αρχικό πλάνο του Γκόρενγκ για το μήνυμα που ήθελε να περάσει, μια τέτοια σκηνή μάλλον συνηγορεί ότι τελικά στην επιφάνεια έφτασε μόνο η προφυλαγμένη τροφή, και ότι μάλιστα το μήνυμα δεν έγινε αντιληπτό: ο σεφ πιστεύει ότι οι φυλακισμένοι δεν κατανάλωσαν την πανακότα επειδή το επιδόρπιο περιείχε μια τρίχα.

Κριτική για το "The Platform"

Συνοπτικά, «Η Πλατφόρμα» είναι ένα κλειστοφοβικό, δυσοίωνο και ακραίο ως προς την ωμότητά του κοινωνικό θρίλερ που, χρησιμοποιώντας τη συμβολική μικρογραφία του κόσμου μας, σκιαγραφεί μια ανθρωπότητα που είναι ισοβίως αιχμάλωτη στα αρχέγονα ένστικτά της. Υπό συνθήκες οικονομικού φιλελευθερισμού, αυτή η ζωώδης φύση οξύνει τις ανισότητες και καθιερώνει την αναξιοκρατία και την εκμετάλλευση σε μια άπληστη κοινωνία που μαστίζεται από την ηθική σήψη. Από την άλλη, οι ρηξικέλευθοι ηγέτες της αλλαγής, που είναι μεμονωμένες φωτεινές εξαιρέσεις, θα πρέπει να έχουν το χάρισμα να εμπνέουν τις υψηλές αξίες στη μάζα και όχι να τις επιβάλλουν ετσιθελικά, ειδάλλως η «επανάστασή» τους κινδυνεύει να οδηγήσει την κοινωνία σε έναν νέο κύκλο καταπίεσης και τους ίδιους στον εκφυλισμό της εξουσίας. Η απαισιόδοξη φιλοσοφική ματιά στο αδιέξοδο του ανθρωπίνου είδους που κατατρώγεται από τα δεινά του ταιριάζει γάντι με την κλειστοφοβική αισθητική και τα ξεσπάσματα γραφικής βίας που έχουν ως συνδετικό κρίκο την εμπνευσμένη κινηματογράφηση, το διαρκές σασπένς και τους έξυπνα δομημένους χαρακτήρες που ενδυναμώνουν την ισχύ της πλούσιας σημειολογίας της ταινίας.

Σε μια δύσκολη χρονική συγκυρία λόγω COVID-19, με έναν διαφορετικό τύπο εγκλεισμού που ως επί το πλείστον έχει βγάλει προς τα έξω το καλό πρόσωπο της κοινωνίας μας, η συγκεκριμένη πρόταση υπενθυμίζει την πιο σκοτεινή γενικότερη εικόνα. Με λίγα λόγια, «Η Πλατφόρμα» είναι το ακριβώς αντίθετο μιας «feelgood» ταινίας. Το κεντρικό κόνσεπτ σίγουρα κάπου το έχει πάρει το μάτι σας στο παρελθόν, όμως η θαρραλέα παρουσίαση του Γκαζτέλου-Ουρουτία είναι μια πρόκληση που αξίζει να αποδεχθείτε με κλειστά μάτια (γνωρίζοντας ότι μάλλον θα χρειαστεί να τα κλείσετε ούτως ή άλλως σε κάποιες υπερβολικά βάναυσες σκηνές).

Βαθμολογία: 4/5

2 σκέψεις σχετικά με το “Κριτική για το «The Platform»

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s