Κριτική για το «Joker»

Από τον Νίκο Γαργαλάκο

Έχοντας ήδη καταγράψει εμφατικά ρεκόρ Οκτωβρίου στο αμερικανικό και διεθνές box-office, αλλά και πάνω από 415.000 (!) εισιτήρια σε μιάμισι εβδομάδα προβολής στις ελληνικές αίθουσες, το «Joker» μονοπωλεί εδώ και αρκετές ημέρες το ενδιαφέρον στις συζητήσεις του φιλοθεάμονος κοινού. Αυτό δεν οφείλεται τόσο στην τεράστια εισπρακτική επιτυχία, όσο στην ιδιαίτερη θεματολογία για τα δεδομένα μιας ταινίας που περιστρέφεται γύρω από έναν ήρωα κόμικ καταβολών. Ακόμα περισσότερο, σε μια προσέγγιση που δείχνει εμπιστοσύνη στην αντιληπτική και αναλυτική ικανότητα του θεατή, δίχως να τον καθοδηγεί σε προαποφασισμένα συμπεράσματα. Για αυτό και για κάθε διθύραμβο που αποθεώνει το περιεχόμενό της, υπάρχουν οι αντίστοιχες σφοδρές αντιδράσεις που την κατακεραυνώνουν στο όνομα της πολιτικής ορθότητας. Και κάπως έτσι, η συζήτηση δεν λέει να κοπάσει. Το σίγουρο πάντως είναι ότι πολύ πριν τις ατέλειωτες ουρές στα σινεμά, το προφίλ της ταινίας του Τοντ Φίλιπς διέθετε όλα εκείνα τα στοιχεία που μπορούσαν να μετατρέψουν ένα φιλμ σε παγκόσμιο φαινόμενο.

Για ένα έργο που ήρθε να παρουσιάσει τη νέα εκδοχή ενός εκ των εμβληματικότερων κόμικ κακοποιών, οι εμπορικές προοπτικές ήταν ούτως ή άλλως υψηλές. Ήταν όμως η απήχηση της οποίας έτυχε η ταινία σε περίβλεπτους φεστιβαλικούς κύκλους, όπως αυτή σφραγίστηκε με τη σχεδόν ανέλπιστη απονομή του Χρυσού Λέοντα στο Φεστιβάλ της Βενετίας τον Αύγουστο, η τροπή που μας προϊδέασε για το τι θα επακολουθούσε. Σήμερα, τη στιγμή που ο θόρυβος από τη σαρωτική επέλαση της ταινίας-event που δημιούργησε ο Τοντ Φίλιπς («Hangover», «Σκυλιά του Πολέμου») δεν έχει ακόμα κοπάσει, εμείς επιχειρούμε μια προσγειωμένη αποτίμηση του εκκωφαντικού κινηματογραφικού «φαινομένου» της χρονιάς. Είναι το «Joker» μια από τις καλύτερες ταινίες της δεκαετίας;

Κριτική για το "Joker"

ΣΥΝΟΨΗ

Πάντα μόνος ανάμεσα στο πλήθος, ο Άρθουρ Φλεκ (Χοακίν Φίνιξ) αναζητά δίαυλο επικοινωνίας. Καθώς περιφέρεται στο αφιλόξενο Γκόθαμ, φοράει δύο μάσκες. Η μία είναι η βαφή που βάζει ο ίδιος στο πρόσωπό του κάθε πρωί, για τις ανάγκες της εργασίας του ως κλόουν. Τη δεύτερη, δεν μπορεί να τη βγάλει ποτέ. Είναι η μεταμφίεση που κρύβει τη μάταιη προσπάθειά του να γίνει μέρος του κόσμου γύρω του και όχι απλώς ένας καταπατημένος άντρας. Ορφανός από πατέρα, ο Άρθουρ έχει μία αδύναμη μητέρα, που υπεραγαπά και φροντίζει με στοργή και τρυφερότητα. Εκείνη τον προσφωνεί με εκείνο το χαϊδευτικό παρατσούκλι που του καλλιεργεί ένα μόνιμο, σπασμωδικό χαμόγελο για να κρύψει τον πόνο μέσα του. Αλλά, κάθε φορά που τον περιγελούν, αυτός ο κοινωνικά απόβλητος άντρας εκτροχιάζεται ακόμα περισσότερο.

Η γέννηση του «κακού»

Το «Joker» δεν είναι μια υπερηρωική ταινία. Κύριο μέλημά της είναι να επικεντρωθεί στη γένεση του εμβληματικού κακού, υφαίνοντας με ακρίβεια το ψυχολογικό πορτρέτο της περιθωριακής προσωπικότητα από όπου ξεπήδησε. Ο Άρθουρ Φλεκ είναι ένας μοναχικός τύπος που πασχίζει να εκμαιεύσει χαμόγελα στο εχθρικό Γκόθαμ των ’80s. Ο Φίλιπς τον προσεγγίζει ως ένα άτομο με αγνές προθέσεις, που όμως η ψυχική του πάθηση τον καθιστά αυτομάτως αντικείμενο χλεύης και εκμετάλλευσής στα μάτια μιας αρρωστημένης κοινωνίας που αποστρέφεται και καταδικάζει καθετί το διαφορετικό. Αυτός ο Τζόκερ, δεν είχε ποτέ μία πραγματική ευκαιρία. Όπως τονίζει και ο ίδιος: «Το χειρότερο όταν έχεις μια ψυχική ασθένεια είναι πως ο κόσμος περιμένει από σένα να συμπεριφέρεσαι σαν να μην την έχεις».

Εστιάζοντας στο «κακό» εν τη γενέσει του, ο φακός του Φίλιπς απαθανατίζει το βάναυσο μακέλεμα της αθωότητας του πρωταγωνιστικού χαρακτήρα, καθώς εκείνος μετασχηματίζεται σταδιακά σε ένα οργισμένο, επικίνδυνο κι εκδικητικό ον. Από το πρώτο μέχρι το τελευταίο κεφάλαιο της, αυτή η σοκαριστική σπουδή χαρακτήρα κομίζεται ερμηνευτικά από έναν καθ’ όλα αφοσιωμένο και συγκινητικά καθηλωτικό Φίνιξ, σε άλλη μια εντυπωσιακή μεταμόρφωση για τον σπουδαίο Αμερικανό ηθοποιό που αρέσκεται να υποδύεται κοινωνικά απόκληρους χαρακτήρες. Ο ίδιος επικοινωνεί στις εκφράσεις και τη γλώσσα του σώματος τη σύγχυση και τον θρυμματισμένο ψυχισμό του ήρωα του, καθώς εκείνος φθείρεται ολοένα και περισσότερο από την άλλοτε αμυντική και άλλοτε επιθετική συμπεριφορά του περίγυρού του. Οι αρνητικές σκέψεις πολλαπλασιάζονται, έχοντας βρει πρόσφορο έδαφος σε ένα τοξικό περιβάλλον αδιαφορίας, απομόνωσης και αέναου μπούλινγκ. Ώσπου ο Άρθουρ οδηγείται στο σημείο καμπής όπου διαπιστώνει ότι δεν είναι ο ίδιος υπόλογος προς εκείνους που τον έχουν κακομεταχειριστεί, αλλά ότι όλοι οι παραπάνω θα πρέπει να λογοδοτήσουν σε εκείνον.

kritiki-gia-to-joker-2

Ένας «villain»-παραπροϊόν της αρρωστημένης εποχής μας

Ο Άρθουρ είναι ένας πολίτης δεύτερης κατηγορίας. Ο σαραντάρης «κλόουν» ζει στριμωγμένος μαζί με την ηλικιωμένη μητέρα του στο μικρό διαμέρισμα μιας παλαιάς πολυκατοικίας, βγάζοντας μόλις και μετά βίας τα προς το ζην. Ανήκει σε ένα πολυπληθές στρώμα στη βάση της κοινωνικής πυραμίδας, εκεί όπου οι ζωές ζυγίζουν λιγότερο από αυτές των προυχόντων και των επιφανών προσωπικοτήτων του Γκόθαμ. Στο εύφλεκτο έδαφος που «καλλιεργεί» αυτός ο κοινωνικός διαχωρισμός, η «επανάσταση» του Άρθουρ γίνεται η σπίθα που θα συμπαρασύρει έναν ολόκληρο λαό αδικημένων στη βίαιη εξέγερση. Είναι η αθέατη κοινωνία, αυτή που βάλλεται από την προκατάληψη και την ανυπαρξία προοπτικών. Είναι οι άνθρωποι που δεν αισθάνθηκαν ποτέ υπολογίσιμοι, ισότιμοι απέναντι στους επιφανείς. Ο Τζόκερ είναι ένα παραπροϊόν που πηγάζει από τα σπάργανα αυτής της κοινωνίας, και για αυτό έχει την ωμή δυναμική να αναχθεί σε σύμβολο. Στο έργο γινόμαστε μάρτυρες μιας εντεινόμενης αγανάκτησης και απελπισίας, που καθίστανται ικανές να διοχετεύσουν το μίσος των παραγκωνισμένων με τρόπο καταστρεπτικό, χρίζοντας ως εκλεκτό έναν ακατάλληλο, ψυχικά ασταθή ηγέτη. Του παραχωρούνται άκριτα τα ηνία του «επαναστατικού» κινήματος, μόνο και μόνο γιατί εκείνος έχει τολμήσει να γίνει εκφραστής του αιματηρού ξεσπάσματος που τόσο διψασμένα αποζητούσαν τα χαμηλά κλιμάκια των πολιτών. Δεν θα πρέπει να υποτιμάται η γοητεία που ασκεί ο εξτρεμισμός σε έναν όχλο που σιγοβράζει.

Ο Φλεκ πάντα πάσχιζε να προσφέρει το γέλιο και διψούσε να κερδίσει την αναγνώριση μέσα από μια καριέρα κωμικού. Ήταν ένας αθώος πόθος, σαν επιθυμία μικρού παιδιού για το επάγγελμα που θα ακολουθήσει όταν μεγαλώσει. Η αναγωγή του σε ηγέτη του κινήματος που πλημμυρίζει τους δρόμους του Γκόθαμ είναι μια προσωπική δικαίωση που ισοδυναμεί με την εκπλήρωση του μεγάλου του ονείρου. Ζει μια δική του πραγματικότητα. Ο θεατής έχει το κριτήριο να διακρίνει αυτή την πλάνη, και ο Φιλιπς σωστότατα υπηρετεί μια προσπάθεια που αναγνωρίζει στο κοινό ότι δεν χρειάζεται καθοδήγηση από πουθενά. Ως βουτιά στο μυαλό ενός ψυχικά ασταθούς, η ταινία συνιστά τολμηρή περιπλάνηση που ουδέποτε στερείται έντασης, προκαλώντας αναστάτωση, ή ακόμη και δυσφορία στη θέα των «τόπων» που καταλήγει. Είναι η ιστορία ενός ανθρώπου τόσο βαθιά βασανισμένου ώστε να βλέπει ως μοναδική διέξοδο τη στροφή στη βία. Είναι η ιστορία μιας πόλης τόσο δηλητηριασμένης από το έγκλημα και την απόγνωση, ώστε το μίσος που τροφοδοτεί τις πράξεις του κεντρικού ήρωα εκφράζει μια τόσο μεγάλη μερίδα ανθρώπων. Είναι η μάζα που, δίχως καθόλου αναστολές, τον αναγάγει σε σύμβολο…

Η σκοτεινιά που αποπνέει το έργο αποτυπώνεται στην εικόνα μέσα από μουντά χρώματα. Οι παράξενες γωνίες λήψης είναι σαν να αντανακλούν τη διαστρεβλωμένη μάτια ενός ψυχικά αρρώστου, που ισορροπεί ανάμεσα σε πραγματικότητα και ψευδαίσθηση• σαν σε περφόρμανς. Είναι άλλωστε οι σκηνές όπου ο Άρθουρ ενδίδει στα βήματα μιας θεατρικού τύπου χορογραφίας, εκείνες που λειτουργούν σαν σημείο καμπής, με τον χαρακτήρα να παραδίδεται συμβολικά στην παράνοια, από όπου αναδύεται η νέα πλευρά της προσωπικότητάς του. Δεν μοιάζει απλά με τελετουργία, είναι στα αλήθεια το μυστήριο της γέννησης του εμβληματικού «κακού».

kritiki-gia-to-joker-5

Σημείο αναφοράς το σινεμά του Μάρτιν Σκορσέζε

Οι επιρροές της καλογυρισμένης αυτής ταινίας είναι βαθιά ριζωμένες στο αμερικανικό σινεμά των 70s, και συγκεκριμένα σε έργα τα οποία εκθέτουν μια δυσλειτουργική, σάπια κοινωνία που δηλητηριάζει τον νου, επιπλέοντας στη δίνη της εσωστρέφειας και του απομονωτισμού που χαρακτηρίζουν μια χαώδη μεγαλούπολη. Όχημά τους, οι ιστορίες μοναχικών, περιθωριοποιημένων (αντι)ηρώων που φλερτάρουν με την παράνοια και εξωθούνται στο να πάρουν τον «νόμο» στα χέρια τους, απονέμοντας αυτό που αντιλαμβάνονται οι ίδιοι ως δικαιοσύνη. Θαρρείς ότι ο Φίλιπς ανακινεί ένα χρονικό αρρωστημένης εμμονής για αναγνώριση («The King of Comedy», 1982) και το δένει με μια ιστορία ωμής εκτόνωσης του μετατραυματικού στρες («Taxi Driver», 1976). Στη δεύτερη, το προσκήνιο καταλαμβάνει ένας βετεράνος του Βιετνάμ με αντικοινωνική συμπεριφορα, ο οποίος ανάγεται από σιωπηλός παρατηρητής της ρυπαρής νυχτερινής Νέας Υόρκης σε αιματοβαμμένο τιμωρό και εν τέλει σε ήρωα μιας βαθιά υποκριτικής κοινωνίας. Κυρίαρχη επιρροή, λοιπόν, το σινεμά του Μάρτιν Σκορσέζε, που σκηνοθέτησε αμφότερες τις προαναφερθείσες ταινίες, ενώ συνδετικός κρίκος του παρελθόντος με το παρόν δεν είναι άλλος από τον Ρόμπερτ Ντε Νίρο, ο οποίος εδώ υποδύεται πολύ ταιριαστά τον οικοδεσπότη ενος βραδινού ψυχαγωγικού σόου, δίνοντας ακόμη μεγαλύτερο εκτόπισμα στην παραπομπή του «Βασιλιά για μια Νύχτα». Όσο για τον Φίνιξ, αυτόν έχει να αντλήσει πρόσθετο υλικό από έναν άλλο, μοντέρνο «Ταξιτζή»• ο λόγος για το αριστοτεχνικό βραδυφλεγές ψυχολογικό θρίλερ εκδίκησης «You Were Never Really Here» (2018) της Λιν Ράμσεϊ, με τον ίδιο στον πρωταγωνιστικό ρόλο.

kritiki-gia-to-joker-4

Το ευτύχημα για το «Joker» είναι το γεγονός ότι μεταφέρει με απόλυτη επιτυχία την παραπάνω πρώτη ύλη στο σύγχρονο πλαίσιο, ακουμπώντας σε θέματα που ταλανίζουν τις γενιές της νέας χιλιετίας (π.χ. μπούλινγκ, απόνερα από την επικράτηση του νεοφιλελευθερισμού εις βάρος του κοινωνικού κράτους κ.ά.). Προφανώς δεν θα μπορούσε να υπάρξει ο Τζόκερ του Φίλιπς δίχως το πρωτόλειο σκορσεζικό υλικό, ωστόσο η μεταφορά στο σύγχρονο σκηνικό, με κεντρικό πρόσωπο έναν πρωταγωνιστή που αντιμετωπίζει τις ολέθριες επιπτώσεις των εις βάρος του συμπεριφορών, μια κοινωνία διακρίσεων και μια μάζα παραγκωνισμένων που, μποστά στο αδιέξοδο που τους επιβάλλεται είναι έτοιμοι να ενδώσουν τυφλά σε σαθρούς ηγέτες ώστε να διοχετεύσουν προς τα έξω το εκδικητικό τους μίσος, είναι άψογη.

Μια ταινία-«καμπανάκι» κινδύνου

Στο Joker δεν υπάρχουν πραγματικοί καλοί και κακοί. Υπάρχει ένα ερώτημα: Πώς μπορείς να δημιουργήσεις ένα τέρας μέσα από τις στάχτες ενός αποξενωμένου, ασταθούς, περιθωριοποιημένου ατόμου; Η απάντηση βρίσκεται στο σκληρό, χωρίς ευαισθησίες, καπιταλιστικών όρων περιβάλλον που διευρύνει το χάσμα μεταξύ των τάξεων, ενισχύει τους «κοινωνικά ανώτερους» ευγενείς και τους παρέχει άλλοθι «φιλανθρωπίας», ενώ ταυτόχρονα στοιβάζει κάτω από το χαλί της γκετοποίησης τα χαμηλότερα στρώματα και βάζει στους εκπροσώπους τους την ταμπέλα του αλήτη ή του φρικιού. Οι τελευταίοι γίνονται αντικείμενο περιφρόνησης, εκμετάλλευσης και λοιδοριών. Για κάποιους, ίσως δεν υπάρχουν καν. Όταν το κράτος πρόνοιας απουσιάζει, η συμπεριφορά των μεγαλοαστών απέναντι στην εργατική τάξη μπορεί να είναι πολύ σκληρή. Και επειδή ξέρουμε πολύ καλά ποιοι κάνουν πραγματικά κουμάντο, γνωρίζουμε ότι -παραδείγματος χάρη- τυχόν περικοπές κρατικού προϋπολογισμού επηρεάζουν κατά κύριο λόγο τη ζωή των μη εχόντων· η υποχρηματοδότηση του κλάδου της υγείας σημαινει ότι ο Άρθουρ θα στερηθεί το θεμελιώδες δικαίωμα στην ιατροφαρμακευτική περίθαλψη και ψυχοθεραπεία. Είναι άλλωστε αμφίβολο το αν ο οποιοσδήποτε πολίτης της κατηγορίας του πρωταγωνιστή είναι ασφαλισμένος. Τι γίνεται όμως όταν το ποτήρι της υπομονής ξεχειλίσει; Ποτέ ξανά στο παρελθόν η ιστορία ενός κόμικ ήρωά δεν στάθηκε αφορμή για τη σύσταση ενός τόσο ευρέως πλέγματος προβληματισμού.

Κριτική για το "Joker"

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ: Το «Joker» δεν είναι ένα φαντεζί τέχνασμα, ούτε μια νέα πρόταση που διαφοροποιείται από οτιδήποτε έχουμε παρακολουθήσει στο παρελθόν (τόσο τεχνικά, όσο και σεναριακά). Είναι όμως μια αψεγάδιαστη παραγωγή που μιλά τη γλώσσα της αλήθειας σε έναν θεατή που έχει κορεστεί από κάθε λογής ατζέντες. Δεν περνάει πολιτικά μηνύματα· είναι στην ουσία της ύπαρξής της μια αφορμή για προβληματισμό και αυτοκριτική. Λειτουργεί, δηλαδή, ως προειδοποιητικό μήνυμα, παρουσιάζοντας τις πτυχές μιας θλιβερής -έως επικίνδυνης- σύγχρονης κοινωνικής πραγματικότητας. Μπορεί να μην είναι ένας νέος τρόπος καλλιτεχνικής έκφρασης, είναι όμως ένας κινηματογράφος γενναίος, που επαναστατεί ενάντια στα στενά όρια του mainstream υποκειμένου του.

Βαθμολογία: 4/5

Μια σκέψη σχετικά μέ το “Κριτική για το «Joker»

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s