All time classics: «2001: A Space Odyssey» (1968)

Από τον Νίκο Γαργαλάκο

Η ανακάλυψη ενός μυστηριώδους αντικειμένου στο φεγγάρι πυροδοτεί την έναρξη ενός επανδρωμένου ταξιδιού μέχρι τον μακρινό Δία, καθώς η ανθρωπότητα αναζητά απαντήσεις για την προέλευσή του. Στο πλευρό του πληρώματος βρίσκεται ο HAL 9000, ένας αλάνθαστος υπερυπολογιστής που έχει υπό τον έλεγχό του όλες τις λειτουργίες του διαστημικού σκάφους.

Για οποιονδήποτε αρέσκεται στο να κάνει κατάχρηση του όρου «αριστούργημα», μια προβολή του «2001: A Space Odyssey» («2001: Η Οδύσσεια του Διαστήματος») είναι αρκετή ώστε να να ανακληθούν μονομιάς αρκετές άστοχες μεγαλοστομίες. Ως ένα από τα πληρέστερα και επιδραστικότερα οπτικοακουστικά δημιουργήματα που είχε την τύχη να θαυμάσει ο ανθρώπινος οφθαλμός, το συγκεκριμένο έργο δεν επιδέχεται κριτικής, παρά μόνο επαίνου.

Στην πεντηκοστή επέτειο από την έξοδό της στις κινηματογραφικές αίθουσες, η επανακυκλοφορία της ταινίας σε νέα αποκατεστημένη κόπια δίνει για πρώτη φορά την ευκαιρία να την απολαύσουμε σε ανάλυση 4Κ. Η βίωση αυτής της πρωτόγνωρης εμπειρίας, πάντα με τον τρόπο που το είχε οραματιστεί ο ίδιος ο Στάνλεϊ Κιούμπρικ (σ.σ. τηρώντας σχολαστικές οδηγίες ώστε η ταινιά να παρουσιαστεί με τον τρόπο που πρωτοπροβλήθηκε το 1968), έρχεται να μας υπενθυμίσει ότι τα συναισθήματα που τρέφουμε απέναντι στην επικών διαστάσεων δημιουργία του Αμερικανού σκηνοθέτη δεν είναι, ούτε ήταν ποτέ εκείνα του αποστασιοποιημένου θαυμασμού. Όσο για τον φθοροποιό χρόνο, ούτε αυτός έχει τη δύναμη να αφαιρέσει τη λάμψη από τα συστατικά που συνέβαλαν στη διαμόρφωση αυτού του κινηματογραφικού ογκόλιθου, πράγμα εξαιρετικά σπάνιο και δείγμα απαράμιλλης ποιότητας.

All time classics: «2001: A Space Odyssey» (1968)

Στον βουβό από ανθρώπινη ομιλία εικοσάλεπτο πρόλογο με τίτλο «Η Αυγή του Ανθρώπου», μεταφερόμαστε πολλά εκατομμύρια χρόνια πίσω στο παρελθόν. Στην αφρικανική έρημο, μια ομάδα πιθήκων εκτοπίζεται από την περιοχή της από κάποια εχθρική φυλή. Όμως η ξαφνική εμφάνιση του μυστηριώδους μαύρου μονόλιθου θα αλλάξει ριζικά τον ρου της μοίρας τους. Ο Κιούμπρικ μοντάρει με μοναδικό τρόπο την αλματώδη πρόοδο της ανθρωπότητας, μεταπηδώντας μέσα σε ένα «κλικ» από τα πρώτα στάδια της εξέλιξης στον ανθρώπο-κατακτητή του διαστήματος (η περίφημη σκηνή όπου ένα κόκαλο πετιέται στον αέρα για να «προσγειωθεί» ως διαστημόπλοιο).

Πρόθεση του έργου είναι να παρουσιάσει την ανθρωπότητα όπως είναι, δίχως απόπειρες εξωραϊσμού. Άλλωστε, σημείο αναφοράς του προλόγου είναι η χρήση της βίας -και- ως μέσου επιβολής του ισχυρότερου στις ανθρώπινες κοινωνίες. Από την χρήση των πρώτων προϊστορικών εργαλείων μέχρι την αξιοποίηση της τεχνολογίας του μέλλοντος, τα «όπλα» του ανθρώπου μπορούν να χρησιμοποιηθούν για καλό ή κακό σκοπό. Το ένστικτο της επιβίωσης είναι αναπόσπαστο κομμάτι της ανθρώπινης ύπαρξης, όσο κι αν αυτή εξευγενίζεται με το πέρασμα των αιώνων. Μάλιστα, είναι ένα στοιχείο που μεταλαμπαδεύεται ακουσίως και στο ανθρώπινο δημιούργημα HAL 9000. Παρά λοιπόν τις κραυγαλέες αλλαγές που μεσολάβησαν από τον πίθηκο μέχρι τον Homo s. sapiens, δεν είναι εφικτό να παραβλέψουμε ότι οι δεσμοί με πολλές από τις κοινωνικές συμπεριφορές του τότε παραμένουν ισχυροί.

All time classics: «2001: A Space Odyssey» (1968)

Τόσο η έμμεση επαφή με έναν ανώτερο, εξωγήινο πολιτισμό όσο και η αλληλεπίδραση με την τεχνητή νοημοσύνη, βαδίζοντας παράλληλα με το μονοπάτι της ανθρώπινης εξέλιξης, δίνουν στο λακωνικό σενάριο της ταινίας χαρακτήρα πολυεπίπεδου φιλοσοφήματος, περιγράφοντας με ανεπανάληπτο τρόπο την πιθανή θέση της ανθρωπότητας σε κάθε τέτοιο ενδεχόμενο. Τη μια στιγμή, παρατηρούμε το είδος μας να διανύει τα βασικά στάδια της εκπαίδευσής του, τα οποία ορίζονται από έναν εξωγήινο «διαφωτιστή». Την άλλη, στο επίκεντρο τίθεται ένα προϊόν του ανθρώπου, το οποίο έχει προγραμματιστεί και τεσταριστεί σχολαστικά από εκείνον προκειμένου να εξυπηρετεί τους σκοπούς του, όμως τελικά ξεφεύγει εκτός του ελέγχου του. Στην περίπτωση του HAL 9000, βλέπουμε ότι ο υπολογιστής διαθέτει συναίσθηση της ανωτερότητάς του, κάτι που τον ωθεί ως το σημείο να αψηφήσει τον δημιουργό του. Από την άλλη, ο άνθρωπος αποκτά καθοδήγηση από ανώτερες οντότητες, οι οποίες μπορεί να έχουν και εκείνες τον δικό τους σκοπό. Για τον Κιούμπρικ, η συνθήκη αυτή εξισώνει τον άνθρωπο με τα ίδια τα πειραματόζωα που είθισται να χρησιμοποιεί και να μελετά για να φτάσει σε διάφορα επιστημονικά επιτεύγματα.

Αυτή η ερμηνεία είναι μια από τις πολλές εναλλακτικές που είμαστε σε θέση να επεξεργαστούμε βγαίνοντας από την αίθουσα. Ακριβώς λοιπόν επειδή ένα τέτοιο έργο αξίζει να ερμηνευθεί με τον άκρως προσωπικό τρόπο που επιθυμεί να το κάνει ο κάθε θεατής του, περαιτέρω φλυαρία από τον υποφαινόμενο δεν ενδείκνυται, τουλάχιστον πάνω σε αυτό το κομμάτι.

All time classics: «2001: A Space Odyssey» (1968)

Υπό τους ήχους της κλασικής μουσικής (σ.σ. εμβληματική η συνοδεία των «Τάδε Έφη Ζαρατούστρα» του Ρίχαρντ Στράους και «Ο ωραίος γαλάζιος Δούναβης» του Γιόχαν Στράους), ο Κιούμπρικ ενορχηστρώνει τις σκηνες με τη μοναδική γεωμετρία του (σ.σ. το αργόσυρτο ζουμάρισμα στα κοντινά πλάνα του μινιμαλιστικού μαύρου μονόλιθου χαρίζει στο σινεμά μερικά από τα επιβλητικότερα θεάματα της ιστορίας του). Μετρώντας πλέον μισό αιώνα ύπαρξης, τα άψεγάδιαστα -και άκρως πρωτοποριακά για την τότε εποχή- οπτικά εφέ έχουν «ωριμάσει» με τον πιο όμορφο τρόπο, εγείροντας μέχρι και σήμερα το δέος και τον θαυμασμό. Μέσα σε πλήρη αρμονία εικόνας και ήχου, η κινηματογράφηση των αργόσυρτων κινήσεων των αντικειμένων αποτελεί μια σχολαστικά επιμελημένη χορογραφία.

Τα φωτεινά χρώματα των φουτουριστικών εσωτερικών σκηνικών των διαστημικών σκαφών δίνουν την αίσθηση ενός αποστειρωμένου τεχνητού ανθρώπινου περιβάλλοντος, όπου όλα βρίσκονται υπό έλεγχο. Αυτό έρχεται σε -χρωματική αντίθεση- με τα φυσικά τοπία και το σκοτεινό, σιωπηλό διάστημα, τη στιγμή που η ξαφνική χρήση του διάχυτου κόκκινου σε κάποιες εικόνες θέλει να εμπνεύσει στον θεατή το συναίσθημα του φόβου. Ακόμα και κάποιες απότομες αλλαγές εστίασης του φακού βάζουν το δικό τους λιθαράκι σε κινηματογραφικά πλάνα-κομψοτεχνήματα που κάλλιστα μπορούν να σταθούν αυτόνομα, ως έργα τέχνης.

All time classics: «2001: A Space Odyssey» (1968)

Τίποτα δεν φαντάζει περιττό σε αυτή την -από κάθε άποψη- πλούσια παραγωγή. Στο τέλος, το μόνο που μένει είναι να αφεθεί κανείς στη μυστικιστικού τύπου εμπειρία που λαμβάνει χώρα στη βουβή άβυσσο του διαστήματος του «2001», όπου η σιωπή σου επιτρέπει να αφουγκραστείς την υπαρξιακή αγωνία. Μια ησυχία ολοκληρωτική και μια απεραντοσύνη χαοτική, που κάνουν την ανθρωπότητα να συνειδητοποιεί τη φθαρτότητά της, μοιάζοντας περισσότερο από ποτέ με κόκκο άμμου μέσα σε ένα συνονθύλευμα αστρικής σκόνης…

* Στις 6 Σεπτεμβρίου 2018 η ταινία επανακυκλοφόρησε σε επιλεγμένες αίθουσες, σε ψηφιακά αποκατεστημένη κόπια 4K

Βαθμολογία: 5/5

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s