Κριτική για το «The Death of Stalin»

Από τον Νίκο Γαργαλάκο

Ακολουθώντας τις τελευταίες ημέρες Ιωσήφ Στάλιν το 1953, ο Αρμάντο Ιανούτσι κινεί τα νήματα σε μια χορταστική πολιτική σάτιρα που εστιάζει στα μεθεόρτια του αιφνίδιου θανάτου του Σοβιετικού ηγέτη. «Ο Θάνατος του Στάλιν» («The Death Of Stalin»), μιας εκ των πλέον αμφιλεγόμενων πολιτικών προσωπικοτήτων του 20ού αιώνα, σηματοδοτεί την εσπευσμένη έναρξη μιας ανελέητης κούρσας διαδοχής ανάμεσα σε αυλικούς και πιστούς υπηκόους, που καλούνται να ελιχθούν δεόντως ώστε να επωφεληθούν και να εκτοπίσουν τους ανταγωνιστές τους. Αναβιώνοντας σατιρικά το χρονικό της απαρχής των ιδεολογικών ζυμώσεων που σημάδεψαν το πολιτικό τοπίο της Σοβιετικής Ρωσίας τη δεκαετία του ’50, ο Σκοτσέζος -με ιταλικές ρίζες- σκηνοθέτης ξετυλίγει το κουβάρι μέχρι την κηδεία του Εθνοπατέρα, υπογραμμίζοντας με επιδέξιες μαύρες χιουμοριστικές πινελιές την υποκρισία, τη μανία, την υπεροψία, τον άκρατο τυχοδιωκτισμό και τον αμοραλισμό που σμιλεύουν το στυγνό πρόσωπο του ολοκληρωτισμού. Μαύρες, όπως αυτές των νικητών που διαγράφουν τους ηττημένους από την Ιστορία.

Το σενάριο (διασκευή του ομώνυμου αφηγήματος -σε μορφή κόμικ- των Φαμπιέν Νουρί και Τιερί Ρομπέν) της βρετανογαλλικής παραγωγής εστιάζει στην δράση της Κεντρικής Επιτροπής του Κομμουνιστικού Κόμματος. Η σύνθεσή της περιλαμβάνει αδίστακτους οπορτουνιστές, αμήχανες μαριονέτες και κουτοπόνηρους συνοδοιπόρους, ενώ γύρω τους παρελεύνουν διάφορα πρόσωπα, όπως ο «macho» ήρωας πολέμου Γκεόργκι Ζούκοφ (Τζέισον Άιζακς) που δεν σηκώνει μύγα στο σπαθί του, και τα κακομαθημένα τέκνα του Στάλιν· ο μέθυσος Βασίλι (Ρούπερτ Φρεντ) και η νευρωτική Σβετλάνα (Άντρια Ράιζμποροου).

Παρότι θεωρητικά ο πρόεδρος του Υπουργικού Συμβουλίου, Γκεόργκι Μαλενκόφ (Τζέφρι Τάμπορ), βρίσκεται σε θέση ισχύος, κάποιοι άλλοι μοιάζουν περισσότερο αποφασισμένοι να ενεργήσουν υπογείως προκειμένου να επικρατήσουν. Ο λόγος για τον έμπιστο σύμβουλο του Στάλιν (Άντριαν ΜακΛάφλιν), Νικίτα Χρουστσόφ (Στιβ Μπουσέμι), και τον σαδιστή αρχηγό των διαβόητων μυστικών υπηρεσιών, Λαβρέντι Μπέρια (ο Σάιμον Ράσελ Μπιλ είναι ο MVP της ταινίας), μια κοινωνιοπαθή φυσιογνωμία που ελκύεται από την ηδονή της πολιτικής ισχύος, τρέφεται από αυτήν με κάθε αρρωστημένο τρόπο και είναι ικανός να κάνει τα πάντα για να τη μεγιστοποιήσει. Με πρωτεργάτες τους προαναφερθέντες, οι καλοδουλεμένοι χαρακτήρες προσφέρουν έντονες συγκινήσεις, έχοντας ερμηνευθεί χαρισματικά από ένα εκλεκτό καστ ηθοποιών. Υπαγορεύοντας τον φρενήρη ρυθμό, ο Ιανούτσι υπενθυμίζει σε κάθε ευκαιρία ότι το κίνημα δεν εκπροσωπείται από ρομαντικούς ιδεολόγους, αλλά από κυνικούς πραγματιστές, που κάτω από την ιδεολογική αμφίεση εποφθαλμιούν την εξουσία και αγκιστρώνονται από την προοπτική της.

Τα βασικά όργανα του προσωρινά ακέφαλου καθεστώτος καταστρώνουν τις επόμενες κινήσεις τους στην πολιτική σκακιέρα δίχως να υπολογίζουν οποιαδήποτε συνέπεια. Διακωμωδώντας το σταλινικό καθεστώς, ο Ιανούτσι αιχμαλωτίζει όλο τον παραλογισμό που εκφράζει η καταδυνάστευση της ελευθερίας της έκφρασης, αλλά και η τέλεση ειδεχθών εγκλημάτων, -όλα αυτά- στο όνομα της λαϊκής κυριαρχίας. Επιπλέον, αφήνει να ξεπηδήσει μέσα από τους σπιρτόζικους διαλόγους το παιχνίδι των εντυπώσεων, οι σπέκουλες, τα πισώπλατα μαχαιρώματα και οι τρόποι με τους οποίους οι αξιωματούχοι εκμεταλλεύονταν προς το συμφέρον τους τις καταστάσεις, χάρη στα «όπλα» που τους έδινε το ανελεύθερο καθεστώς (επικαλούμενοι μεταξύ άλλων διάφορες διατάξεις που είχαν επινοήσει οι ίδιοι για να παγιδεύουν τους «εχθρούς» του λαού), ενώ γύρω τους εκτυλίσσονταν στυγερά βασανιστήρια και εκτελέσεις. Βέβαια, δοθείσης της κατάλληλης συγκυρίας, τα πολιτικά πρόσωπα ήταν κάτι παραπάνω από πρόθυμα να εγκαταλείψουν την ταμπέλα του αυταρχικού καταπιεστή ώστε να υιοθετήσουν εκείνη του φιλελεύθερου μεταρρυθμιστή, με μοναδικό κίνητρο την εύνοια των μαζών. Αυτή η νέα ατζέντα φυσικά δεν θα τους εμπόδιζε από το να προχωρήσουν στη λήψη των απαραίτητων διοικητικών μέτρων προκειμένου να εξολοθρεύσουν τους πολιτικούς τους αντιπάλους.

Κριτική για το "The Death of Stalin"

Οι αναφορές στην προσωπολατρία, τις πρακτικές εξωραϊσμού του προφίλ ενός δικτάτορα και τις γραφειοκρατικές αγκυλώσεις που είχαν βρει πρόσφορο έδαφος ώστε να ευδοκιμήσουν, δεν είναι προσχηματικές. Πρόκειται για χαρακτηριστικά γνωρίσματα του καθεστώτος που γίνονται αισθητά κυρίως όταν επιστρατεύονται από τους μνηστήρες της εξουσίας, προκειμένου να εξυπηρετηθούν -ποιος άλλος;- οι ίδιοι (βλ. τις αέναες διαβουλεύσεις και την ολιγωρία σε ό,τι αφορά την παροχή ιατρικής περίθαλψης στον ετοιμοθάνατο ηγέτη). Ίσως το πιο σημαντικό της υπόθεσης, είναι οι έμμεσοι παραλληλισμοί με σύγχρονα, θεωρητικά περισσότερο ελεύθερα καθεστώτα (σ.σ. λέγε με χώρα της… ελευθερίας), από όπου ξεπηδούν ομοιότητες με διοικήσεις όπως αυτή του Ντόναλντ Τραμπ (κατά παραδοχή του σκηνοθέτη). Το συγκεκριμένο γεγονός, σε συνδυασμό με το αριστοτεχνικό στήσιμο και κωμικό τάιμινγκ των σπαρταριστών στιχομυθιών καθιστά τη σάτιρα όχι μόνο επιτυχημένη, αλλά και εξαιρετικά επίκαιρη. Επίσης, η εμφάνιση των εκπροσώπων της -έως τότε υπό διωγμό- Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας στην κηδεία του Στάλιν (παρουσία που προσφέρει μερικές ακόμα σπαρταριστές διαμάχες μεταξύ των στελεχών) είναι μια μικρή πρόγευση του τι θα επακολουθήσει αρκετές δεκαετίες αργότερα, μεταξύ πληθώρας νύξεων στην τωρινή Ρωσία και τον πουτινισμό.

Μια σύντομη ματιά στο σκηνοθετικό ντεμπούτο του Ιανούτσι στη μεγάλη οθόνη, «In The Loop» («Πόλεμος Εκτός Προγράμματος», 2009), και στο τηλεοπτικό δείγμα γραφής, «Veep», όπου στο στόχαστρο μπαίνουν οι παθογένειες του βρετανικού και αμερικανικού πολιτικού συστήματος αντίστοιχα, πείθει για την αμεροληψία ενός δημιουργού ταγμένου στο να ασκεί κριτική σε κάθε λογής εξουσία. Όσο για τη διαχρονικότητα των καταστάσεων που περιγράφει στο «The Death Of Stalin», αυτή δεν μπορεί να αμφισβητηθεί με τίποτα, ιδιαίτερα εάν αναλογιστεί κανείς ότι η πρακτική χρησιμότητα που εξυπηρετούσαν οι σταλινικές «μαύρες» λίστες αντικατοπτρίζει το νόημα που είχε χιλιάδες χρόνια πριν η συμβολική κίνηση του τυράννου της Μιλήτου, Θρασύβουλου, να τσακίζει όποιο στάχυ ξεχώριζε από τα άλλα στο χωράφι.

Με τον τολμηρό Ιανούτσι και το καστ του να είναι σε δαιμονιώδη φόρμα (καταπληκτικοί οι Μπιλ, Μπουσέμι, scene stealer ο Άιζακς), το «The Death of Stalin» γίνεται μια ταινία που μιλά με σαρδόνιο χιούμορ για ένα πολύ ζοφερό κεφάλαιο της Ιστορίας, ψέγοντας περιστατικά και συμπεριφορές που επαναλαμβάνονται είτε αυτούσια είτε παραλλαγμένα μέχρι σήμερα. Πετυχαίνει, λοιπόν, αυτό που σίγουρα ήταν ο πρωταρχικός στόχος: Να προκαλεί τον γέλωτα και ταυτόχρονα να σοκάρει.

Βαθμολογία: 4/5

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s