Κριτική για το «The Shape of Water»

Από τον Νίκο Γαργαλάκο

Τη δεκαετία του 1960, ένα ανθρωποειδές αμφίβιο με πρωτοφανείς ιδιότητες κρατείται αιχμάλωτο για μελέτες σε ένα μυστικό ερευνητικό κέντρο των ΗΠΑ. Μέσω αυτού, οι Αμερικανοί επιστήμονες ευελπιστούν να αποκτήσουν τις γνώσεις που θα τους δώσουν το συγκριτικό πλεονέκτημα έναντι των Σοβιετικών στον «πόλεμο» για την κυριαρχία στο διάστημα. Ενόσω το άγριο ζώο παραμένει εκεί, μια μουγγή καθαρίστρια που εργάζεται στις εγκαταστάσεις αναπτύσσει ισχυρούς δεσμούς μαζί του.

Στη σκηνοθετική του επιστροφή στη μεγάλη οθόνη μετά το γκόθικ ρομάντζο «Crimson Peak» («Πορφυρός Λόφος», 2015), ο Γκιγιέρμο Ντελ Τόρο -του καταπληκτικού «Pan’s Labyrinth» («Ο Λαβύρινθος του Πάνα», 2006)- παραδίδει ένα έργο που, βάσει υπόθεσης, ανταποκρίνεται στα χολιγουντιανά οσκαρικά πρότυπα. Στο επίκεντρο βρίσκεται μια παραγκωνισμένη γυναίκα με καθολική αδυναμία ομιλίας -λόγω βλάβης που υπέστη στις φωνητικές χορδές σε νεαρή ηλικία-, περιστοιχισμένη από μη προνομιούχους χαρακτήρες, ενώ στο φόντο έχουμε τις ΗΠΑ του Ψυχρού Πολέμου. Μάλιστα η εντύπωση αυτή ενισχύεται από την αύρα δράματος εποχής που αποπνέει ανά διαστήματα η ταινία. Όμως σε τελική ανάλυση, εάν κάποιος ισχυριστεί ότι εδώ έχουν τηρηθεί όλες οι οσκαρικές συμβάσεις, σίγουρα θα έχει πει τη μισή αλήθεια. Κι αυτό, διότι ο ικανότατος σκηνοθέτης δεν φοβάται να αφήσει στην άκρη τον καθωσπρεπισμό που διέπει τέτοια εγχειρήματα και να ρίξει μερικές όχι τόσο κλεφτές ματιές στις ερωτικές επιθυμίες των ηρώων του, ούτε αποφεύγει να προβεί σε γραφική απεικόνιση της βίας· επιλογές που σίγουρα θα σοκάρουν το πιο συντηρητικό κοινό.

Ο Ντελ Τόρο διηγείται με τρυφερότητα μια ιστορία που περιστρέφεται γύρω από την προσφιλή σε αυτόν φόρμα της πεντάμορφης και του τέρατος. Να σημειωθεί ότι το θέμα του γαλλικού παραμυθιού, που γράφτηκε από τη Γκαμπριέλ-Σουζάν Μπαρμπό ντε Βιλνέβ και εξεδόθη το 1740, αξιοποιείται διαχρονικά από την αμερικανική κινηματογραφική βιομηχανία, και φυσικά μπορεί να αναφερθεί πληθώρα ενδεικτικών παραδειγμάτων -από το «King Kong» του 1933 μέχρι το περσινό «Beauty and the Beast». Έντονες επιρροές αντλούνται επίσης από τον Δανό συγγραφέα Χανς Κρίστιαν Άντερσεν και το παραμύθι «Η Μικρή Γοργόνα», στο οποίο βασίστηκε η ομώνυμη ταινία κινουμένων σχεδίων του 1989 («The Little Mermaid») από τη συνήθη ύποπτη Disney, και τη ρομαντική κωμωδία φαντασίας «Splash» («Η Γοργόνα»), που γύρισε το 1984 ο Ρον Χάουαρντ με τους Τομ Χανκς, Ντάριλ Χάνα.

Παρά την πληθώρα ξένων επιρροών, στο «The Shape of Water» («Η Μορφή του Νερού») έχουμε την ειδοποιό διαφορά ότι αμφότεροι οι πρωταγωνιστές της ερωτικής ιστορίας είναι περιθωριοποιημένοι και έχουν περιορισμούς στην ομιλία -αλλά όχι στον μεταξύ τους κώδικα επικοινωνίας. Η «πεντάμορφη» του Ντελ Τόρο, σε σενάριο του ιδίου και της Βανέσα Τέιλορ, είναι μια ηρωίδα πιο γήινη από ποτέ, δίχως να ανταποκρίνεται στα χολιγουντιανά στάνταρ κάλλους, προσφέροντας μια στέρεη βάση ώστε να αναπτυχθεί το ειδύλλιο και οι δυναμικές του. Καταλύτης στην άνθιση των συναισθημάτων είναι η συμπόνια και η αλληλοκατανόηση, που πηγάζουν από την αμοιβαία ύπαρξη «ατελειών» οι οποίες καθιστούν τα δύο όντα τόσο ξεχωριστά.

Πιο συγκεκριμένα, η ευαισθησία της πρωταγωνίστριας Ελάιζα (Σάλι Χόκινς) απέναντι στα δεινά του αιχμάλωτου αμφιβίου πηγάζει από τις δικές της τραυματικές εμπειρίες, όντας και η ίδια αποδέκτρια κακόβουλων συμπεριφορών. Μοναδική συντροφιά της είναι η καλόκαρδη συνάδελφός της, Ζέλντα (Οκτάβια Σπένσερ), και ο κρυφά ομοφυλόφιλος γείτονάς της, Τζάιλς (Ρίτσαρντ Τζένκινς). Κομμένη και ραμμένη στα μέτρα του τελευταίου είναι μια από τις χαρακτηριστικότερες φράσεις του πάντοτε επίκαιρου «Fight Club» (1999): «Μόνο αφότου έχουμε χάσει τα πάντα, είμαστε ελεύθεροι να κάνουμε το οτιδήποτε».

Οι χαρακτήρες του παραμυθιού περπατούν την κακοτράχαλη οδό της διαφορετικότητας, που περνά μέσα από την περιθωριοποίηση και τη μοναξιά, ώσπου να καταλήξει στην εξόντωση, απηχώντας το κοινωνικοπολιτικό κλίμα της εποχής. Μπροστά σε αυτό το αδιέξοδο («Η ζωή», θα διαβάσει η Ελάιζα πίσω από ένα απόκομμα του ημερολογίου της, «είναι ακριβώς το ναυάγιο των σχεδίων μας), και προτού να είναι αργά, οι «εξοστρακισμένοι» ήρωες ψάχνουν την αδελφή ψυχή τους ώστε να πορευτούν μαζί, ενωμένοι, δυνατότεροι από ποτέ. Διότι κανένας περιορισμός ή ιδιαιτερότητα ενός ανθρώπου δεν μπορεί να στερήσει το αναφαίρετο δικαίωμα στην ουσιαστική επικοινωνία και την αγάπη.

Προς τιμήν του, ο Ντελ Τόρο αφουγκράζεται τις αγωνίες όλων, ακόμα και του αδίστακτου πράκτορα Ρίτσαρντ Στρίκλαντ (Μάικλ Σάνον), ο οποίος είχε κυνηγήσει και αιχμαλωτίσει το ανθρωποειδές αμφίβιο στον Αμαζόνιο. Πρόκειται για τον κεντρικό «κακό» της ιστορίας, του οποίου όμως η ψυχοσύνθεση και τα κίνητρα εξετάζονται σφαιρικά, για να φανεί ότι τελικά είναι κι αυτός ένα προϊόν που δημιούργησε ο Ψυχρός Πόλεμος. Στις υπηρεσίες ενός συστήματος που καταπιέζει, γαλουχεί στο ρατσιστικό μίσος και στρατεύει τα αναλώσιμα υποχείριά του, ο σαδιστής Στρίκλαντ συνιστά «άξιο» εκπρόσωπο μιας απάνθρωπης… ανθρωπότητας (ποιος είναι το τέρας τώρα;).

Στην ουσία του, το «The Shape of Water» είναι ένα ενήλικο ρομαντικό παραμύθι που φέρνει κοντά δύο ερωτευμένους που τους χωρίζουν πολλά, και τους ενώνουν άλλα τόσα. Ακόμα και εφόσον εξεταστούν οι καταβολές τους, διαπιστώνουμε ότι όταν η Ελάιζα ήταν μωρό βρέθηκε εγκαταλελειμμένη σε ένα ποτάμι, δηλαδή τον φυσικό υγροβιότοπο του πλάσματος του νερού. Το απροσδόκητο πάθος που αναπτύσσεται μεταξύ τους, εντείνει τις αντιθέσεις με το ψυχροπολεμικό κλίμα της εποχής, όπου βασιλεύει η προπαγάνδα, ενώ τα ατομικά δικαιώματα θυσιάζονται στον βωμό της εθνικής ασφάλειας.

Μεγαλύτερος εχθρός της αφηγηματικής ισχύος του έργου αποδεικνύεται ο ασταθής ρυθμός, που αποτρέπει μερικά γεγονότα κομβικού χαρακτήρα από το να αποδοθούν ιδανικά. Η αναίτια βιασύνη στα κρίσιμα σημεία (SPOILER ALERT!), με αποκορύφωμα το χρονικό της εφαρμογής του σχεδίου απελευθέρωσης του αμφιβίου, αφαιρεί αρκετούς πόντους από το σασπένς. Τις ίδιες επιπτώσεις έχει και η προβλέψιμη πορεία της έρευνας για την ανεύρεση του όντος, αλλά και των υπευθύνων για τη φυγάδευσή του (σε χαρακτήρα κλειδί για την προώθηση της έρευνας ανάγεται αναπόφευκτα ο μοναδικός συνδετικός κρίκος, επιστήμονας δρ. Ρόμπερτ Χοφστέτλερ).

Το μυστηριώδες πλάσμα, που στον Αμαζόνιο λατρευόταν ως θεότητα από τους ντόπιους ιθαγενείς, αρχικά συμπεριφέρεται όπως ένα αγρίμι που αντιδρά με ενστικτώδη φόβο. Η Ελάιζα είναι εκείνη που συντελεί στην «εξημέρωση» του ποταμίσιου θεού, χωρίς βέβαια να περιορίζεται… μόνο σε αυτό. Βέβαια, στην καμπή της εκπλήρωσης του έρωτα του ζευγαριού, το σενάριο ελέγχεται για την προσφυγή του σε μερικές τετριμμένες χολιγουντιανές ιδέες. Οι επιρροές από το «Ε.Τ. ο Εξωγήινος» («E.T. the Extra-Terrestrial», 1982) αντικατοπτρίζονται ξεκάθαρα στις θεραπευτικές ιδιότητες του υπερφυσικού αμφιβίου, οι οποίες θυμίζουν το άγγιγμα του αξέχαστου εξωγήινου της Μελίσα Μάθισον και του Στίβεν Σπίλμπεργκ. Αν το καλοσκεφτούμε λοιπόν, και στην πρωτοποριακή ταινία του Αμερικανού οραματιστή η πλοκή περιστρεφόταν γύρω από τον ισχυρό δεσμό ανάμεσα σε έναν ευαίσθητο άνθρωπο και ένα αλλόκοσμο πλάσμα, το οποίο η κυβέρνηση επιθυμούσε διακαώς να αιχμαλωτίσει προκειμένου να μελετήσει.

Κατά τα άλλα, ο ευρηματικός Ντελ Τόρο καταφέρνει να αφομοιώσει την πλειονότητα των επιρροών του σε ένα «ενήλικο» δημιούργημα με ενδιαφέρουσες θρησκευτικές και μιούζικαλ αναφορές, το οποίο φέρει την προσωπική του υπογραφή, χωρίς να πετά απροκάλυπτα το οσκαρικό δόλωμα. Στο αποκορύφωμα της οπτικής ωραιότητας της ταινίας, ο Μεξικανός σκηνοθέτης δεν διστάζει να χαρίσει στο ζευγάρι μια αξιομνημόνευτη υποβρύχια ερωτική σκηνή, αλλά και να εντάξει τη μουγγή πρωταγωνίστριά του σε ένα όνειρο, δίνοντάς της μιλιά ώστε να εκφράσει τα εσώψυχά της. Αλλά όπως αυτό το φευγαλέο όνειρο δίνει τη θέση του στην πεζή πραγματικότητα, έτσι και εκείνη η αγάπη ανάμεσα στους δύο ασύμβατους κόσμους των ηρώων, δεν είναι δυνατό να ριζώσει παντοτινά… Ή μήπως όχι;

Συμπερασματικά, «Η Μορφή του Νερού» είναι κάτι περισσότερο από μια συμβατική μείξη του μύθου της πεντάμορφης και του τέρατος με τη βιβλιογραφία του Χανς Κρίστιαν Άντερσεν και το «Ε.Τ. ο Εξωγήινος» του Σπίλμπεργκ. Όντας εμποτισμένη με την ονειρώδη αισθητική και τη δημιουργική οπτική φαντασία του Ντελ Τόρο, η ταινία διαθέτει στοιχεία που της προσδίδουν ψυχή και μαγεία, χωρίς να είναι αλάνθαστη σεναριακά. To τελικό αποτέλεσμα είναι ένας ύμνος στους κάθε λογής περιθωριοποιημένους του κόσμου μας, ο οποίος παραμένει σήμα κατατεθέν του σημαντικού σκηνοθέτη, εμπίπτοντας χωρίς επιτηδεύσεις στην κατηγορία της χολιγουντιανής οσκαρικής επιτυχίας. Παρ’ όλα αυτά, οι 13 υποψηφιότητες που απέσπασε στα 90ά Βραβεία Όσκαρ είναι υπερβολικά πολλές για την ποιότητά του έργου. Άξιες αναφοράς οι ερμηνείες της «ήρεμης δύναμης» Σάλι Χόκινς και της «ισοπεδωτικής απειλής» Μάικλ Σάνον.

Βαθμολογία: 3/5

 

Μια σκέψη σχετικά μέ το “Κριτική για το «The Shape of Water»

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s