Κριτική για το «The Square»

Από τον Νίκο Γαργαλάκο

Ανάμεσα σε αρκετούς άξιους συναγωνιστές, ένα σατιρικό δράμα σουηδικής καταγωγής έμελλε να θριαμβεύσει στις φετινές Κάννες, κατακτώντας τον Χρυσό Φοίνικα. Ανεξάρτητα από τη συγκεκριμένη αναγνώριση, που μοιραία φέρνει την ταινία στο προσκήνιο του ενδιαφέροντος, «Το Τετράγωνο» («The Square») είναι ένα έργο για το οποίο μπορεί να γράψει κανείς πολλά. Άλλωστε, το δημιούργημα του Ρούμπεν Έστλουντ δεν σταματά ποτέ να φανερώνει πτυχές της πολυπλοκότητάς του, συνιστώντας μια χορταστική, πολυεπίπεδη, άβολη και συνάμα διασκεδαστική περιπλάνηση στον δαιδαλώδη λαβύρινθο των κοινωνικών αλληλεπιδράσεων.

Ο Κρίστιαν (Κλάενς Μπανγκ) είναι ο κύριος επιμελητής ενός σουηδικού μουσείου σύγχρονης τέχνης. Διαζευγμένος πατέρας δύο παιδιών, προσπαθεί μέσα από το πόστο του να υποστηρίζει καλούς σκοπούς. Στο πλαίσιο αυτό, παρουσιάζει στο κοινό το νέο διαδραστικό έκθεμα που έχει πάρει σάρκα και οστά στους χώρους του μουσείου. Ο λόγος για «Το Τετράγωνο», μια εγκατάσταση που αποτελεί ιδιότυπο κοινωνικό συμβόλαιο εμπιστοσύνης, αλληλεγγύης και αλληλοκατανόησης. Το Τετράγωνο καλεί τους περαστικούς να συμπεριφερθούν αλτρουϊστικά απέναντι στους συνανθρώπους τους που βρίσκονται μέσα στα όρια του μουσειακού εκθέματος, υπενθυμίζοντας τον υπεύθυνο ρόλο του καθενός εντός της κοινωνίας. Σε εκείνο το περιβάλλον, η συγκεκριμένη προσθήκη προάγει ένα κόνσεπτ που φαντάζει διδακτικό και βαθιά ανθρώπινο. Όπως, όμως, και οι κανόνες που ισχύουν μέσα στο έκτασης μόλις 16 τετραγωνικών μέτρων έκθεμα, έτσι και ο ίδιος ο Κρίστιαν ζει σε μια περιφραγμένη καθημερινότητα. Αυτή θα διαρρηχθεί όταν, μια μέρα στον δρόμο για τη δουλειά, ο ανυποψίαστος πρωταγωνιστής θα πέσει θύμα σε μια ξεκαρδιστική κομπίνα μικροκλεφτών.

Παρότι η μοντέρνα -ελιτίστικη- τέχνη, τα κίνητρα και το νόημά της δεν γλιτώνουν από τα σατιρικά «σκάγια», ένας από τους βασικούς στόχους της ταινίας είναι να ψέξει τις συμπεριφορές όσων έχουν το προνόμιο να κοσμούν τα σπίτια τους με αυτήν. Η υψηλή κοινωνία των… φιλότεχνων, με τις συμπεριφορές υποκρισίας και την τυφλή υπακοή στους κανόνες της πολιτικής ορθότητας, προσφέρει στιγμές χορταστικού χιούμορ, οι οποίες δημιουργούν ένα διασκεδαστικό πλέγμα ευτράπελων καταστάσεων που σκιαγραφεί το περιβάλλον του πρωταγωνιστή. Εκείνος, μοιάζει με «άξιο» εκπρόσωπο όλων εκείνων. Στον δημόσιο βίο του, ο Κρίστιαν εμφανίζεται ανοιχτόμυαλος, άμεσος και αποφασισμένος να υπηρετήσει τις ανθρωπιστικές αξίες του. Βέβαια, υπάρχουν εξαρχής ενδείξεις ότι αυτή η εικόνα πλασάρεται περισσότερο από τον ίδιο, σε σκηνές όπως εκείνη της πρόβας λόγου στην τουαλέτα του μουσείου, όπου βρίσκουμε τον επιμελητή να προσχεδιάζει έναν «αυθόρμητο» λόγο. Όταν, μάλιστα, μια αρκετά απλή διαδικασία, όπως είναι η επανάκτηση των απολεσθέντων περιουσιακών στοιχείων που ο ίδιος γνωρίζει πού βρίσκονται, ανάγεται σε σύνθετη αποστολή, οι μπελάδες δεν απέχουν πολύ. (SPOILER ALERT) Παρασυρμένος από την αδρεναλίνη της περιπέτειας (!) αυτής, ο Κρίστιαν δεν θα διστάσει να παραμελήσει τις επαγγελματικές του υποχρεώσεις και να εκδηλώσει ευθυνόφοβη συμπεριφορά, ενεργώντας σαν μικρό παιδί κατά την επίσκεψή του στην πολυκατοικία όπου βρίσκονται τα κλοπιμαία. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι εδώ το χάσμα των κοινωνικών τάξεων έχει δημιουργήσει δύο διαφορετικούς κόσμους, με τον Κρίστιαν να έχει πραγματοποιήσει επίσκεψη σε έναν άγνωστο πλανήτη. Η αδυναμία του να αντιμετωπίσει με ευθύτητα και ενσυναίσθηση την ακατέργαστη πραγματικότητα που χτυπά την πόρτα του, είναι ένα από τα βασικά θέματα του έργου.

Πίσω στο μουσείο, η ομάδα μάρκετινγκ έχει δημιουργήσει μια απροσδόκητα προκλητική εκστρατεία για να διαφημίσει το Τετράγωνο. (SPOILER ALERT) Η δημοσίευσή της -χάρη σε μια ολέθρια αυθαιρεσία του επιμελητή- θα προκαλέσει κρίση (δεν χάνεται η ευκαιρία αναφοράς στην κοινωνία του όχλου που ανθίζει στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης) και έντονες ζυμώσεις τόσο στο μουσείο όσο και τον ίδιο τον Κρίστιαν. Χάρη στην έξυπνη και πρωτότυπη αφήγηση του Έστλουντ, το μονοπάτι αυτό αποκτά όλο και μεγαλύτερο ενδιαφέρον, με παράγοντες όπως η ελευθερία της έκφρασης -και τη συζήτηση για το αν υπάρχουν όρια σε αυτή- να μπαίνουν στην εξίσωση.

Σε όλα τα στάδια του «The Square», η εξαιρετική σκιαγράφηση της αλληλεπίδρασης ανθρώπων διαφορετικού στάτους, εκθέτει με σπαρταριστό τρόπο τις ανασφάλειες, τις προκαταλήψεις, το αίσθημα ανωτερότητας και την έλλειψη εμπιστοσύνης των «προνομιούχων» όταν οι επαφές αυτές εκτυλίσσονται (χαρακτηριστικές οι σκηνές όπου ο Κρίστιαν αντιδρά στην απρόσμενη για εκείνον αίσθηση του δικαιώματος που εκδηλώνει μια ζητιάνα ή η στιγμή αμηχανίας ύστερα από τη σεξουαλική συνεύρεσή του με την άπειρη δημοσιογράφο Αν -στον ρόλο η Ελίζαμπεθ Μος). Ο σκηνοθέτης, που λατρεύει να πειραματίζεται φέρνοντας τη βορειοευρωπαϊκή, γαλουχημένη στην ευμάρεια κοινωνία, ένα βήμα πιο κοντά στις πρωτόγονες ρίζες της, πετυχαίνει διάνα μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια, με αποκορύφωμα την περφόρμανς του καλλιτέχνη Ολεγκ (Τέρι Νόταρι), ο οποίος παριστάνει τον γορίλα κατά τη διάρκεια ενός δείπνου ευεργετών στο μουσείο. (SPOILER ALERT) Η επίδειξη παίρνει σοκαριστικά απροσδόκητη τροπή όταν ο Ολεγκ παραμένει αναίτια στο πετσί του ρόλου και παρεκτρέπεται σε έσχατο βαθμό, οδηγώντας τους εκλεκτούς καλεσμένους να μετατραπούν σε μανιασμένο όχλο που βάλλει εναντίον του (ο συμβολισμός της ολιγόλεπτης σκηνής μπορεί να υποδηλώνει την απροσδόκητη μεταστροφή της μοντέρνας τέχνης και της εναντίωσής της στην υψηλή κοινωνία, ή ακόμα και να υπενθυμίζει ότι τα εκατέρωθεν ζωώδη ένστικτα δεν απέχουν τόσο από το να ισοπεδώσουν τις κοινωνικές συμβάσεις, ακόμα και όταν μιλάμε για μια πολιτισμένη και κοινωνικά ανεπτυγμένη χώρα). Όπως αποδεικνύεται, λοιπόν, υπό αυτές τις συνθήκες είναι δύσκολο να ανταποκριθεί κανείς στα ιδανικά του.

Και παρότι η σάτιρα παραδοσιακά χρησιμοποιεί την υπερβολή ως μέσο, εδώ το κραυγαλέα σαρκαστικό χιούμορ δεν είναι η μόνη δίοδος, επιτρέποντας την ύπαρξη ενός πικρά διακριτικού σχολιασμού στο παρασκήνιο. Τετράγωνα σχήματα κάνουν την εμφάνισή τους σε πίνακες που κοσμούν το φόντο του Κρίστιαν, όταν εκείνος βρίσκεται αντιμέτωπος με ηθικά διλήμματα. Διασκορπισμένα κατά μήκος του δρόμου προς τη διαύγεια που διαβαίνει ο κεντρικός ήρωας, τα υποβόσκοντα μηνύματα εντυπώνονται με αποτελεσματικότατο τρόπο στη συνείδηση, διογκώνοντας το εκτόπισμα της ταινίας.

Αρνούμενη πεισματικά να προσφέρει κατά το φινάλε της την κορύφωση που θα ικανοποιούσε την προσμονή του θεατή, η ταινία απαιτεί την εστίαση στα ουσιώδη. Τι σημαντικότερο, λοιπόν, από ένα σωστό γονικό παράδειγμα; Το αποτέλεσμα των εμπειριών που έχει αποκομίσει ο Κρίστιαν καθ’ όλη τη διάρκεια του έργου, μας χαρίζει την πρώτη στιγμή ατόφιου θαυμασμού για εκείνον, ενόσω παρακολουθείται από παιδικά μάτια που, ίσως χωρίς ακόμα να το γνωρίζουν, έχουν βρει τον ήρωά τους.

Βαθμολογία: 4/5

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s