Κριτική για το «A Ghost Story»

Από τον Νίκο Γαργαλάκο

Tο «A Ghost Story» του Ντέιβιντ Λόουερι («Ain’t Them Bodies Saints», «Pete’s Dragon») είναι ένα υπνωτιστικό υπαρξιακό φιλοσόφημα που υπερβαίνει τον ιστορικό μηδενισμό… κοιτώντας τον στα μάτια, για να καταλήξει σε ώριμο μονοπάτι αποδοχής της θνητότητας. Η αγάπη και η απώλεια τροφοδοτούν έναν αριστοτεχνικά μινιμαλιστικό διαλογισμό πάνω στην ανθρώπινη παρακαταθήκη, δημιουργώντας ένα γνήσιο «indie» (προϋπολογισμού μόλις 100.000 δολαρίων) κινηματογραφικό έργο που είναι καταδικασμένο να… μακροημερεύσει στις συνειδήσεις μας.

Σε ένα μικρό προαστιακό σπίτι, ο C και η M (Κέισι Άφλεκ και Ρούνι Μάρα ξανά ζευγάρι σε ταινία του Λόουερι μετά το «Ain’t Them Bodies Saints») ζουν στη ρουτίνα του έγγαμου βίου. Όπως συμβαίνει συνήθως, τη ζωή του νεαρού ζευγαριού συνθέτουν απλές καθημερινές στιγμές, με γλυκιά, αλλά και κάπως ξεθυμασμένη γεύση. Από την υποτονική συμβίωση δεν λείπουν κάποιες περιστασιακές, πλην όμως ήπιες προστριβές. Μέχρι που ένα αυτοκινητιστικό δυστύχημα αλλάζει τα πάντα, κόβοντας το πρόωρα το νήμα της ζωής του C. Βέβαια, πριν καλά καλά συνειδητοποιηθεί η απουσία του, ο εκλιπών θα «επιστρέψει» υπό τη μορφή αερικού, για να προσπαθήσει επί ματαίω να επανασυνδεθεί με την τεθλιμμένη σύζυγό του. Κάπως έτσι, μετατρέπεται σε παθητικό παρατηρητή της ζωής της.

Στην πραγματικότητα η ταινία δεν έχει καμία σχέση με τον συμβατικό τρόμο, αφού το μεταφυσικό στοιχείο χρησιμοποιείται αποκλειστικά ως «όχημα» για να επικοινωνήσει τα νοήματά της. To φάντασμα δεν είναι τίποτα παραπάνω από το γνωστό αποκριάτικο σκάρφισμα· μια φιγούρα που περιφέρεται φορώντας ένα μακρύ λευκό σεντόνι με τρύπες στα μάτια, υπενθυμίζοντας τον συμβολικό χαρακτήρα του έργου. Το γεγονός ότι δεν επιστρατεύεται ένα πειστικό στην όψη πνεύμα, αλλά μονάχα η διαδεδομένη εικόνα της «Χαλοουίν» μεταμφίεσης που αντιπροσωπεύει το περιβόητο στοιχειό στην αντίληψη της ανθρωπότητας, μαρτυρά τον συμβολικό χαρακτήρα της ύπαρξής του.

Ο Λόουερι, έχοντας στο δυναμικό του έναν ηθοποιό του εκτοπίσματος του Κέισι Άφλεκ, που μάλιστα μόλις φέτος βραβεύτηκε με το πρώτο του Όσκαρ (Α’ Ανδρικού ρόλου για το «Manchester by the Sea»), παίρνει μια γενναία όσο και παράδοξη απόφαση. Κρατά τον υποκριτή του κάτω από το άσπρο πέπλο για τη συντριπτική πλειονότητα της ταινίας, και τον αφήνει να ερμηνεύσει μέσα από τη στάση και τις νωχελικές κινήσεις του σώματος, επικοινωνώντας στον θεατή αυτή τη γλώσσα.

Βέβαια, ο σκεπασμένος Άφλεκ παίζει απέναντι σε ένα πρόσωπο.

Είναι η σύζυγος M, η οποία καλείται να διανύσει ένα ένα τα στάδια της απώλειας του αγαπημένου της, εν τη μυστική και σκιώδη παρουσία του. Τα στατικά, μακρόσυρτα πλάνα κάνουν τα δευτερόλεπτα να μοιάζουν με αιώνες, και την ίδια με κομμάτι του ντεκόρ του σπιτιού, επιτρέποντας στην αδράνεια να ξεγυμνώσει το ψυχολογικό ναδίρ στο οποίο βρίσκεται. Αρχικά, μοιάζει ανήμπορη να διαχειριστεί την κατάσταση. Κι όμως, ο αμείλικτος χρόνος, θα αποδειχθεί ότι είναι το καλύτερο γιατρικό. Ο ρόλος αυτός είναι περισσότερο αβανταδόρικος, και η Ρούνι Μάρα αποδεικνύεται κατάλληλη για να υποστηρίξει την εναλλαγή όλων των φάσεων ωρίμανσης του πένθους, χωρίς να διαθέτει την πολυτέλεια των διαλόγων.

Παρ’ όλα αυτά, ο παρατηρητής-θεατής ταυτίζεται πιο άμεσα με τον παρατηρητή-πρωταγωνιστή του έργου. Κι αυτό, διότι καλείται να φανταστεί ο ίδιος τις αντιδράσεις του συζύγου πίσω από ο σεντόνι, προβαίνοντας ενδόμυχα σε μια προβολή των δικών του συναισθηματικών αντιδράσεων. Ο C σύντομα θα βρεθεί αντιμέτωπος με μια νέα, αναπάντεχη -όσο και αναπόφευκτη- τροπή, που θα διεγείρει την κτητικότητά του, βγάζοντας προς τα έξω μια πιο επιθετική συμπεριφορά.

Σίγουρα ο υπερβολικά αργός ρυθμός και η ακαμψία κάποιων επίμονων πλάνων μπορεί να αποθαρρύνει αρκετούς. Όταν η απαρηγόρητη σύζυγος εκτονώνεται καταναλώνοντας ένα έδεσμα που της προσφέρθηκε ως πεσκέσι της παρηγοριάς (σ.σ. μια πίτα), η ζωή μαζί με τον χρόνο έχουν σταματήσει να κυλούν. Σκηνές όπως αυτή, δεν αποδίδουν μόνο τη δέουσα ισχύ στο ανυπόφορα δυσάρεστο συναίσθημα. Η επιπλέον χρησιμότητά τους έγκειται στο ότι μόνο έτσι μπορούν να αποκτήσουν εκτόπισμα τα -προς πάσα κατεύθυνση- χρονικά άλματα της συνέχειας, σε ένα ταξίδι που καταδεικνύει τη σχετικότητα του χρόνου, κυρίως μέσω του διαφορετικού τρόπου αντίληψής του από το φάντασμα. Ο Λόουερι διαχειρίζεται με μαεστρία την πολύπλοκη αυτή έννοια. Πλέον, αντί για σκηνές που μοιάζουν να διαρκούν μια αιωνιότητα, ένα κομμάτι τοπικής ιστορίας ξεδιπλώνεται και εκατονταετίες συμπτύσσονται, για να περάσουν σχεδόν φευγαλέα μπροστά από τα μάτια μας, αφήνοντάς μας να νιώσουμε για άλλη μια φορά πολύ μικροί και ασήμαντοι.

(SPOILER ALERT) Η παθητικότητα του φαντάσματος γίνεται πιο ξεκάθαρη ως στάση, όταν το αντικείμενο της παρατήρησής του (και ουσιαστικά μοναδικός λόγος ύπαρξής του) αποχωρεί. Η πάλαι ποτέ σύντροφος αποφασίζει να αφήσει οριστικά πίσω της το γαμήλιο σπίτι, μα ο C παραμένει στάσιμος, προσκολλημένος στον οικείο χώρο που στέγασε τις όμορφες αναμνήσεις του, καθώς οι νέοι ένοικοι παρελαύνουν μπροστά στα μάτια του. Η μέχρι τότε «διακριτική» παρουσία του φαντάσματος στη ζωή της αγαπημένης του θα μπορούσε να υποδηλώνει ότι η ζωή δεν μπορεί να προχωρήσει εφόσον το παρελθόν εξακολουθεί να στοιχειώνει την καθημερινότητα.

Αν και το φάντασμα παραμένει αμετακίνητο στη θέση του, είναι πλέον φανερό ότι ανεβαίνει έναν ατέρμονο Γολγοθά. Σε σημείο καμπής του μαρτυρικού αυτού δρόμου, ανάγεται ο νιχιλιστικός μονόλογος ενός εκ των περαστικών «διαβατών» της ταινίας, ο οποίος γίνεται κήρυκας της πεποίθησης ότι ο κόσμος, και η κληρονομιά του καθενός μας ξεχωριστά, οδηγείται στην αποσύνθεση και την ολοκληρωτική ανυπαρξία. Έτσι, λοιπόν, στο ίδιο μοτίβο με τον παθητικό ρόλο και την αγωνία του φαντάσματος-παρατηρητή, οδηγούμαστε στον άνθρωπο που στέκεται ανήμπορος μπροστά στη θνητότητα της ίδιας και της κληρονομιάς του. Βέβαια όλες αυτές οι διαπιστώσεις δεν συνεπάγεται απαραίτητα την ισοπέδωση του νοήματος της ζωής, αφού με τον τρόπο που παρουσιάζονται μπορούν κάλλιστα να ερμηνευθούν ως αφορμές επαναπροσδιορισμού των κινήτρων της δημιουργικότητας, και φιλτραρίσματος της ματαιόδοξης ονείρωξης για αέναη υστεροφημία και διάρκεια στον χρόνο. Όπως έχει δηλώσει ο Λόουερι, η ταινία αυτή αποτέλεσε αφορμή ώστε να αποτινάξει τις μηδενιστικές σκέψεις, διδάσκοντάς τον πώς να αισθάνεται πιο ελπιδοφόρα στην καθημερινή του ζωή.

«Απαγκιστρώσου», «Αφέσου», «Ζήσε για το σήμερα» είναι μηνύματα που διαπνέουν διακριτικά το έργο. Καμιά φορά, πρέπει να αφήνουμε τα πράγματα να παίρνουν τον δρόμο τους. Αυτός είναι και ο ρόλος που φαίνεται ότι εξυπηρετεί η ύπαρξη του πεισματάρικου αερικού σε αντιπαραβολή με την κατασταλαγμένη, ωριμότερη εκδοχή του φαντάσματος κατά τις τελευταίες σκηνές του έργου. Το δεύτερο έχει αποκομίσει ως προίκα, από το ταξίδι του στο μακρινό παρελθόν, τη συνείδηση της απεραντότητας του χρόνου και συνάμα της ασημαντότητας της ανθρώπινης μονάδας μπροστά στο αδυσώπητο μεγαλείο του.

Διαψεύδοντας τις προσδοκίες «τρόμου» που δημιουργεί εκ προοιμίου ο τίτλος της «ιστορίας ενός φαντάσματος», η ταινία αφήνει στην άκρη τους φθηνούς εκφοβισμούς προκειμένου να αποτελέσει μια γλυκόπικρη κινηματογραφική πραγματεία πάνω στην απώλεια, αλλά και την -αληθινά- τρομακτική ματαιότητα της ανθρώπινης ύπαρξης. Η διδαχή που θα λάβει το ώριμο φάντασμα, μέσα από την κυκλική, αλλά πάντοτε στατική περιπλάνησή του στα βάθη του παντοδύναμου χρόνου, θα το βοηθήσει να αντιληφθεί την ασημαντότητα των κάθε λογής πικρόχολων, εγωιστικών συναισθημάτων κτητικότητας, όπως και της υπερ-δραματοποίησης των προσωπικών δεινών (ο χρόνος προσφέρει τα κατάλληλα μέτρα σύγκρισης ώστε να επέλθει η απελευθερωτική διαύγεια). Ο θεατής, με τη σειρά του, έχει την ευκαιρία να ερμηνεύσει την ταινία σύμφωνα με τα δικά του βιώματα. Όπου κι αν καταλήξει αυτή η διαδικασία, το ταξίδι είναι μαγευτικό. Απλά, λιτά και απέριττα.

Βαθμολογία: 4,5/5

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s