All time classics: «Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb» (1964)

Από τον Νίκο Γαργαλάκο

Το είδος της σάτιρας έχει απολογισμό αμέτρητες αποτυχημένες κινηματογραφικές παραγωγές. Τα κατάστιχα της έβδομης τέχνης, όπου έχουν καταχωρηθεί με τα μελανότερα χρώματα οι εν λόγω απόπειρες, επιβεβαιώνουν τον ισχυρισμό ότι η σάτιρα ήταν ανέκαθεν εξαιρετικά δύσκολο να υπηρετηθεί. Άλλωστε, ένα από τα ενδεικτικά γνωρίσματά της είναι ότι αρκεί λίγη απροσεξία για να μετατραπεί σε μειονέκτημα ο ίδιος ο θεμελιώδης της σκοπός -δηλαδή να διακωμωδήσει πρόσωπα και καταστάσεις. Και σε ένα είδος που παραδοσιακά χρησιμοποιεί την υπερβολή ως μέθοδο είτε για να εμπαίξει είτε για να καταδείξει με πικρό τρόπο τα κακώς κείμενα, η συγγραφική και σκηνοθετική αστοχία ενός εσφαλμένου κριτηρίου διογκώνεται, εκθέτοντας πολύ περισσότερο τον δημιουργό. Εφόσον, λοιπόν, τα νήματα της σάτιρας δεν κινούνται από έναν διορατικό και αδέσμευτο νου, συνήθως το έργο ολισθαίνει και καταλήγει να παρωδεί τον εαυτό του, προδίδοντας τις αρχές του είδους.

Η περίπτωση του «SOS Πεντάγωνο Καλεί Μόσχα» («Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb») συνιστά έναν επιπλέον λόγο για τον οποίο η σάτιρα, πόσω μάλλον στο Χόλιγουντ, είναι ένα από τα πιο «δύσκολα» είδη. Κι αυτό γιατί, ο Στάνλεϊ Κιούμπρικ, υποβοηθούμενος από ένα ρεσιτάλ του Πίτερ Σέλερς, έθεσε τον πήχη τόσο ψηλά για τους επόμενους, που -από τότε- κάθε καινούργιο εγχείρημα σε επίπεδο πολιτικής σάτιρας μοιάζει συμβιβασμένο εκ προοιμίου με μια συντριπτική ήττα. Το 1964, στην καρδιά του Ψυχρού Πολέμου, με τον πυρηνικό όλεθρο να προβάλλει ως ορατό ενδεχόμενο, η συγκεκριμένη μαύρη κωμωδία τόλμησε να πυροδοτήσει μια σπαρταριστή βόμβα ειρωνείας στην «καρδιά» των δύο μεγάλων δυνάμεων της εποχής. Σε μια περίοδο που η ψυχροπολεμική πόλωση είχε φτάσει στο αποκορύφωμά της και η αντισοβιετική προπαγάνδα κυριαρχούσε στην τέχνη, η χολιγουντιανή αυτή ταινία ήταν η μόνη που είχε τη διαύγεια να καταλογίσει ευθύνες στη δική της παράταξη, αποδίδοντας «τα του Καίσαρος τω Καίσαρι».

Στο «Dr. Strangelove», ο Κιούμπρικ θέτει στο στόχαστρο τις αντιμαχόμενες ΕΣΣΔ και ΗΠΑ, βρίσκοντας τον κοινό παρονομαστή στην αλαζονεία και το πείσμα των δύο πλευρών. Αγνοώντας τον κίνδυνο, η στάση τους υποθάλπει μια «επικίνδυνη» ηλιθιότητα· στοιχείο που χαρακτηρίζει τους εκατέρωθεν χειρισμούς, σε μια οριακή κατάσταση που βαδίζει στην κόψη του ξυραφιού. Μάλιστα, εξετάζοντας αυτές τις λεπτές ισορροπίες, η ταινία έρχεται να μας υπενθυμίσει ότι συχνά η τύχη της ανθρωπότητας εξαρτάται από τους -πολύ- λάθος ανθρώπους. Ένας τέτοιος είναι ο μεγαλομανής αντικομουνιστής στρατηγός… Τζακ Ρίπερ (!), που καθοδηγούμενος από μιλιταριστική παραφροσύνη σπρώχνει τις δυο παρατάξεις σε ένα εφιαλτικό πυρηνικό ολοκαύτωμα. Με το ρολόι να μετράει αντίστροφα, Πεντάγωνο και Μόσχα καλούνται να επικοινωνήσουν και να συντονιστούν, σε μια απέλπιδα προσπάθεια να αποφευχθεί η καταστροφή. Βέβαια, αυτή η επικοινωνία θα οδηγήσει σε ένα γαϊτανάκι αποκαλύψεων, που θα περιπλέξουν ακόμη περισσότερο τα πράγματα.

All time classics: "Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb" (1964)

Χωρίζοντας τη δράση ανάμεσα στη στρατιωτική βάση από όπου εξαπολύεται η πυρηνική επίθεση στην ΕΣΣΔ, το οπλισμένο αμερικανικό αεροσκάφος που κατευθύνεται ολοταχώς προς τα εκεί και την αμήχανη σύσκεψη των Αμερικανών πολιτικών και στρατιωτικών αξιωματούχων στην «αίθουσα πολέμου», ο μεγάλος σκηνοθέτης κινεί επιδέξια τα νήματα, δίνοντας την εντύπωση ότι περνά τα πάντα από τον στιβαρό του έλεγχο. Τα τεχνικά στοιχεία της ταινίας δείχνουν να είναι φιλτραρισμένα από την αισθητική του, όπως επίσης και το σενάριο, με σπαρταριστούς διαλόγους που ανήκουν στην κινηματογραφική ανθολογία και ρίχνουν ατομική βόμβα «γέλιου» στα θεμέλια του Ψυχρού Πολέμου.

Ως προς τις ερμηνείες, ο πρωταγωνιστής Πίτερ Σέλερς κάθε άλλο παρά… μαριονέτα είναι. Στον τριπλό (!) ρόλο της καριέρας του (σ.σ. λοχαγός Mandrake, πρόεδρος των ΗΠΑ και Dr. Strangelove), o μεγάλος Βρετανός κωμικός είναι απολαυστικός, αξιοποιώντας την αυτοσχεδιαστική ελευθερία που παραδοσιακά παρείχε ο Κιούμπρικ στους ηθοποιούς του. Σαν να μην έφταναν αυτά, μέσα από την ενσάρκωση του -πρώην ναζί- Γερμανού επιστήμονα Dr. Strangelove, φέρνει στην επιφάνεια πτυχές μιας φασιστικής ιδεολογίας που υποβόσκει στα δημοκρατικά κυβερνητικά σχήματα, όπως ένας ιός που βρίσκεται σε λανθάνουσα κατάσταση στο ανθρώπινο σώμα. Μπορεί η παράταξη του Dr. Strangelove να ηττήθηκε στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, και εκείνος, αποδυναμωμένος, να βρέθηκε μετανάστης στην Αμερική, να που όμως η επιστροφή του στο προσκήνιο αποδεικνύεται αναπόφευκτη.

Όταν το γέλιο καταλαγιάζει, οι γέφυρες του διαχρονικού αυτού έργου με το παρόν εγείρουν τη σκέψη και τον προβληματισμό. Ζούμε σε μια εποχή όπου ακραίες, μέχρι πρότινος περιθωριακές αντιλήψεις βρίσκουν ολοένα και μεγαλύτερο έρεισμα, μετασχηματιζόμενες σταδιακά σε κυρίαρχο ρεύμα. Χρησιμοποιώντας το ναζιστικό κατάλοιπο του Dr. Strangelove, ο Κιούμπρικ υπαινίσσεται ότι, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, οι ΗΠΑ, αλλά και ο υπόλοιπος κόσμος, μπορούν να φτάσουν στο σημείο να μην ξεχωρίζουν σε τίποτα από τη ναζιστική Γερμανία.

Όλα τα πραγματικά ουσιώδη σατιρικά έργα διακρίνονται για τη διαχρονικότητά τους. Σύμφωνα και με τα παραπάνω, το «Dr. Strangelove» δεν αποτελεί εξαίρεση. Με τον ρυθμό που βαδίζει η ανθρωπότητα, μάλιστα, δύσκολα η ταινία θα θεωρηθεί παρωχημένη στο μέλλον. Στο φινάλε, ο Κιούμπρικ, με την πικρή του ειρωνεία, είναι λες και βγάζει την ετυμηγορία του για τον άνθρωπο· ένα είδος που αρέσκεται στον αυτοθαυμασμό, όμως η ιδέα που έχει για την ύπαρξή του καθορίζει με όχι και τόσο κολακευτικό τρόπο την πραγματική του υπόσταση. Ένα είδος που, τελικά, μένει θλιβερά αβοήθητο μέσα στην κούφια αυταρέσκειά του.

Βαθμολογία: 5/5

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s